Witryny, sale, gabloty, eksponaty – to zapewne pierwsze skojarzenia, jakie przychodzą nam do głowy, kiedy myślimy o instytucji jaką jest muzeum. I choć zapewne takie hasła mogłyby pomóc nam w wygraniu niejednej rozgrywki w dobrze wszystkim znanej grze towarzyskiej Taboo, to są one jedynie namiastką czegoś znacznie bardziej skomplikowanego. Bo muzeum Szanowni Państwo nie kończy się wcale na tym, co widać w gablocie. Zaczyna się tam, gdzie pojawia się pytanie, skąd pochodzą rzeczy w niej umieszczone.
I właśnie z tego miejsca, z tej potrzeby porządkowania, badania i opowiadania przeszłości poprzez jej materialne ślady, wyrasta historia Działu Archeologii Muzeum Podlaskiego w Białymstoku, jednego z najważniejszych ośrodków badań nad dziejami Podlasia i północno-wschodniej Polski, który w 2026 roku obchodzi jubileusz siedemdziesięciolecia istnienia.
A że parafrazując, czas świąteczny trzeba święcić, to jako Archeowieści, patron medialny jubileuszu, przyglądamy się w dzisiejszym poście uroczystym obchodom towarzyszącym temu wydarzeniu.
Tekst ten przeczytasz w 10 minut.
© A. Cetwińska, na licencji CC BY SA 4.0
Siedem dekad działalności
Rok 2026 jest rokiem iście wyjątkowym dla Działu Archeologii Muzeum Podlaskiego w Białymstoku i jego pracowników. Dokładnie 70 lat temu, 1 czerwca 1956 roku, powstała jednostka, która przez kolejne dekady stała się jednym z najważniejszych ośrodków badań nad dziejami Podlasia i północno-wschodniej Polski.
Pierwszą siedzibą Działu był Pałac Gościnny przy ulicy Kilińskiego 6 w Białymstoku. Na jego czele stanęła zaś Danuta Jaskanis – archeolog, której działalność naukowa i muzealna koncentrowała się na badaniach, popularyzacji wiedzy o lokalnej przeszłości oraz analizie starożytnych i wczesnośredniowiecznych dziejów regionu. To właśnie dzięki niej i pracy kolejnych pokoleń archeologów, przez siedem dekad udało się zgromadzić tysiące bezcennych zabytków pochodzących zarówno z profesjonalnych badań terenowych, jak i przypadkowych odkryć.
Jubileusz 70-lecia jest zatem okazją do przypomnienia historii Działu Archeologii, prowadzonych ekspedycji badawczych, najważniejszych odkryć oraz ludzi, którzy przez lata współtworzyli białostocką archeologię.
Dzisiejsza kolekcja Muzeum Podlaskiego to bowiem jedyny tak bogaty zbiór opowiadający o niemal 14 tysiącach lat historii Podlasia, od najstarszych śladów obecności człowieka po czasy nowożytne. Z okazji jubileuszu pracownicy Działu przygotowali szereg wydarzeń przybliżających mieszkańcom regionu (i nie tylko) fascynujący świat archeologii i historię badań prowadzonych na Podlasiu.
©Archiwum Działu Archeologii Muzeum Podlaskiego w Białymstoku).
Źródło: Karwowska et al. 2016.
„Skarby minionych wieków. 70 lat Działu Archeologii”
Jednym z najważniejszych wydarzeń jubileuszowych jest wystawa „Skarby minionych wieków. 70 lat Działu Archeologii”, prezentująca najcenniejsze depozyty archeologiczne ze zbiorów muzeum.
Ekspozycja skupia się na zjawisku ukrywania dóbr materialnych w przeszłości – praktyce, która miała zarówno wymiar ekonomiczny, jak i symboliczny, w tym rytualny. Zwiedzający mogą zobaczyć zabytki pochodzące z różnych epok, od epoki żelaza po czasy nowożytne, będące świadectwem dawnych systemów kulturowych czy przemian gospodarczych.
Wśród najcenniejszych eksponatów pokazanych na ekspozycji znalazł się między innymi datowany na V wiek p.n.e skarb brązowych ozdób z Popław, związany z ludnością kultury łużyckiej. Zespół ten obejmuje m.in. bransolety, naszyjniki, nagolenniki i naramienniki, które ukazują nam dzisiaj przede wszystkim wysoki poziom ówczesnego rzemiosła metalurgicznego.
© A. Cetwińska, na licencji CC BY SA 4.0
Na uwagę zasługuje również odkryty w 2016 roku skarb 192 denarów rzymskich z II–III wieku n.e. Zarejestrowane w nim monety, emitowane za panowania cesarzy Nerwy, Trajana, Hadriana czy Marka Aureliusza, stanowią dzisiaj niezwykle cenne źródło wiedzy o kontaktach dawnych mieszkańców Podlasia z Imperium Rzymskim.
Wystawa prezentuje także wyjątkowy skarb srebrnych ozdób z Brańska datowany na X wiek n.e., zawierający 39 elementów kobiecej biżuterii o pochodzeniu rusko-wareskim. Zespół ten ukazuje związki kulturowe regionu z Rusią oraz wpływy skandynawskie obecne na tych terenach we wczesnym średniowieczu. Z podobnego okresu pochodzi również zespół 231 monet odkrytych w Złotorii (X–XI wiek), dokumentujący rozległe kontakty handlowe wczesnośredniowiecznej Europy i ich złożoność.
© A. Cetwińska, na licencji CC BY SA 4.0
Na wystawie nie zabrakło również nowożytnych depozytów, takich jak skarb monet z Tykocina datowanych na XVII/XVIII wiek.
© A. Cetwińska, na licencji CC BY SA 4.0
„W kamień zmienione. 70 lat Działu Archeologii”
„Zrozumienie świata przyrody jest źródłem nie tylko wielkiej ciekawości, ale i wielkiego spełnienia”. Sir David Attenborough
Wystawie „Skarby minionych wieków. 70 lat Działu Archeologii” towarzyszy prezentacja kolekcji przyrodniczej Działu Archeologii Muzeum Podlaskiego w Białymstoku. Jej początki sięgają 1972 roku i wiążą się z pasją wielu osób oraz ich zamiłowaniem do poszukiwania niezwykłych okazów, będących wyrazem fascynacji światem natury. Tym, co rzadkie, wyjątkowe i po prostu piękne.
Przekazywane do Muzeum dary paleontologiczne i geologiczne stanowią cenne uzupełnienie zbioru zabytków archeologicznych zgromadzonych w Dziale Archeologii Muzeum Podlaskiego w Białymstoku. Eksponaty przyrodnicze są bowiem namacalnym świadectwem dziejów naszej planety, ukazującym bogactwo i piękno świata przyrody od paleozoiku, sprzed setek milionów lat, aż po epoki niemal nam współczesne. Kolekcja otwiera okno na odległą przeszłość Ziemi, pozwalając zajrzeć do świata, który bezpowrotnie odszedł, pozostawiając po sobie jedynie ślady utrwalone w skałach i skamieniałościach.
Warto przy tym podkreślić, że wystawa prezentuje okazy rzadko udostępniane publiczności. Ich ekspozycja stanowi zatem wyjątkową okazję do zapoznania się z mniej znaną częścią muzealnej kolekcji.
© A. Cetwińska, na licencji CC BY SA 4.0
„Oblicza przeszłości. 70 lat Działu Archeologii”
Kolejnym ważnym punktem jubileuszowych obchodów jest wystawa „Oblicza przeszłości. 70 lat Działu Archeologii”, której wernisaż odbędzie się już 12 czerwca 2026 roku o godzinie 18.00 w Ratuszu, siedzibie głównej Muzeum Podlaskiego w Białymstoku.
Ideą ekspozycji, jak piszą pracownicy Działu, jest ukazanie historii tej jednostki w perspektywie zmienności czasu, uwarunkowań społeczno-politycznych, nurtów badawczych oraz, co może najważniejsze, przedstawienie sylwetek pracujących w nim muzealników wraz z ich szczególnymi, często bardzo wielowątkowymi zainteresowaniami.
To właśnie ta kumulacja okoliczności zewnętrznych oraz postaw humanistycznych stoi bowiem u podstaw obrazu dzisiejszej kolekcji zabytków archeologicznych Muzeum Podlaskiego w Białymstoku – komentuje dla Archeowieści Adam Wawrusiewicz z Działu Archeologii Muzeum Podlaskiego w Białymstoku.
Narracja ekspozycji odbiega przy tym od ogólnej chronologii dziejów na rzecz porządku dyktowanego przez etapy rozwoju białostockiej archeologii, ujęte poprzez muzealne ekspedycje, badania oraz działalność kluczowych postaci.
Sama ekspozycja została podzielona na szesnaście zasadniczych części, obejmujących między innymi zagadnienia takie jak słynne „Fortece na bagnach”, druzgocące wieści o „Przybyszach z innego świata”, mrożące krew w żyłach „Tajemnice spalonego grodu” oraz epistemologiczne „Mogiłki pogranicza”. Wszystkie one nie tylko przybliżą zwiedzającym sensacyjne odkrycia ostatnich lat, ale i zmuszą do refleksji dziejowych, które poparte zostaną nie tylko najciekawszymi zabytkami, ale i uzupełnione innymi artefaktami, takimi jak dary.
Ekspozycja będzie dostępna dla zwiedzających do 4 kwietnia 2027 roku.
© Archiwum Działu Archeologii Muzeum Podlaskiego w Białymstoku
Badania z prawdziwie ludzką twarzą
Obchody jubileuszu obejmą również cykl wykładów i prezentacji poświęconych najciekawszym odkryciom archeologicznym Podlasia. Spotkania będą odbywać się od czerwca do grudnia 2026 roku w białostockim Ratuszu i zgromadzą badaczy związanych zarówno z Muzeum Podlaskim, jak i innymi instytucjami naukowymi zajmującymi się poznawaniem przeszłości regionu. Będzie to zatem kolejna okazja do poznania nie tylko osób odpowiedzialnych za to, w jakim kierunku zmierzają badania tego regionu, a także w szerszym aspekcie – przeszłości Podlasia z tej bardziej naukowej strony.
Co tu dużo mówić!
Jubileusz Działu Archeologii Muzeum Podlaskiego w Białymstoku to zaiste doskonała okazja do tego, by spojrzeć na bogatą historię regionu z perspektywy iście dziejowej oraz docenić dorobek kilku pokoleń archeologów, dzięki którym przeszłość Podlasia nieustannie odkrywa przed nami swoje tajemnice. Bardzo cieszymy się mogąc jako Archeowieści dołożyć naszą cegiełkę do upowszechniania informacji o tym wydarzeniu!
Nie zwlekajcie zatem i wystawy zwiedzajcie!
Kuratorzy wystawy: Halina Karwowska, Ireneusz Kryński, Hubert Lepionka, Kornelia Piasecka, Aleksander Piasecki, Katarzyna Rusin, Irena Taranta, Adam Wawrusiewicz oraz Krzysztof Żurek
W realizacji wystawy zespół kuratorski wspierają: Dominika Wybult, odpowiedzialna za digitalizację, oraz Jerzy Ostapczuk, prowadzący prace konserwatorskie.
Artykuł ten można bezpłatnie przedrukować, ze zdjęciami na licencji CC, z podaniem źródła
Autor: A.C.
Komentarz ekspercki:
Adam Wawrusiewicz (Dział Archeologii Muzeum Podlaskiego w Białymstoku) – archeolog, badacz neolitu i leśnych zjawisk kulturowych z ceramiką, muzealnik, pracownik Działu Archeologii Muzeum Podlaskiego od 2009 roku.
Na podstawie:
Materiały własne Działu Archeologii Muzeum Podlaskiego w Białymstoku.
Karwowska, H., Stankiewicz, U. i Pawlata, L. (2016) „Lubię swój zawód, doceniam jego różnorodność form i możliwości…” Danuta Jaskanis. Podlaskie Zeszyty Archeologiczne, 12, s. 5–19.
Materiały Archeologii Żywej z https://archeologia.com.pl/wydarzenie/skarby-minionych-wiekow-70-lat-dzialu-archeologii-wystawa-w-bialymstoku/