Renifer wśród Saamów. Historia niezwykłej relacji człowieka i zwierzęcia

Relacja człowieka z reniferem w północnej Skandynawii jest przykładem wyjątkowej więzi, która przez stulecia kształtowała życie gospodarcze, społeczne i duchowe Saamów. Zwierzęta te nie były jedynie źródłem pożywienia czy środkiem transportu, lecz stały się ważnym elementem kultury i systemu wierzeń tej rdzennej społeczności. Historia tej relacji nie jest jednak łatwa do jednoznacznego odtworzenia. Archeologia, badania genetyczne oraz analizy izotopowe wskazują, że proces udomowienia reniferów przebiegał stopniowo i przez długi czas łączył polowanie na dzikie zwierzęta z pierwszymi formami ich hodowli.

O reniferach słów kilka

Renifery to gatunek ssaków występujący naturalnie na obszarach podbiegunowych Ameryki Północnej i Eurazji. W Fennoskandii żyją przedstawiciele dwóch podgatunków: renifer tundrowy oraz fiński renifer leśny. Oba prowadzą stadny tryb życia, jednak fiński renifer leśny tworzy mniejsze stada i zazwyczaj nie odbywa dalekich migracji sezonowych. Renifer europejski natomiast zmienia miejsca żerowania w zależności od pory roku, a sezonowość wpływa zarówno na lokalizację jego występowania, jak i wielkość tworzonych stad. Większość populacji renifera europejskiego jest obecnie udomowiona, natomiast nieliczne dzikie populacje przetrwały jedynie szczątkowo w Norwegii oraz na Półwyspie Kolskim. Badania genetyczne wskazują, że renifery zostały udomowione, niezależnie, co najmniej dwukrotnie. Pierwsze udomowienie nastąpiło na terenie Syberii, drugie w Skandynawii. Udomowione populacje z tych regionów różnią się zarówno cechami morfologicznymi, jak i behawioralnymi, dlatego historii skandynawskiej linii udomowienia nie można bezpośrednio odnosić do populacji północnej Azji.

Dzikie populacje reniferów były celem polowań dla łowców co najmniej od okresu mezolitu. Źródła pisane wskazują, że w Skandynawii systematyczne polowania na te zwierzęta trwały aż do XIX wieku. Współcześnie w północnej Europie prawo do hodowli i wypasu reniferów przysługuje wyłącznie Saamom, czyli rdzennej ludności tego regionu. W dzisiejszym tekście opowiemy o historii tego ludu oraz o tym, jaką nową wiedzę dostarczyły nam badania archeologiczne i genetyczne na temat udomowienia reniferów w Skandynawii.

Saamowie w cieniu kolonizacji

Kluczowym źródłem dla poznania historii relacji reniferów i ludzi są szczątki tych zwierząt pochodzące ze stanowisk archeologicznych związanych z kulturą Saamów. Obejmują one przede wszystkim osady, miejsca sezonowych zgromadzeń i wymiany handlowej oraz stanowiska o charakterze rytualnym. Analizowany materiał pochodzi z okresu od VIII do XVIII wieku.

Tradycyjne targowiska Saamów, będące jednocześnie miejscem spotkań, wymiany dóbr i utrzymywania więzi społecznych, odgrywały kluczową rolę w życiu tej, prowadzącej w dużej mierze koczowniczy tryb życia, społeczności. Od XVI wieku władze Szwecji rozpoczęły intensywną kolonizację północnych obszarów kraju. Jednym z jej łagodniejszych przejawów było wznoszenie kościołów w pobliżu tradycyjnych miejsc zgromadzeń Saamów. Miały one stać się nowymi centrami życia społecznego oraz narzędziem chrystianizacji rdzennej ludności. Większość działań asymilacyjnych miała jednak znacznie bardziej represyjny charakter. Przez stulecia Saamowie byli traktowani przez państwa skandynawskie jako społeczność gorszej kategorii. Ograniczano możliwość prowadzenia tradycyjnego trybu życia poprzez utrudnianie wypasu reniferów, ograniczanie sezonowych migracji oraz stopniowe odbieranie dostępu do ziem wykorzystywanych od pokoleń. Działania te miały były częścią zamierzonego i systematycznego planu przymusowej asymilacji w ramach kolonizacji północnej Skandynawii. Pod koniec XIX wieku rozpoczęto tworzenie sieci szkół z internatem, funkcjonujących na podobnych zasadach jak znane z Kanady i Stanów Zjednoczonych szkoły dla ludności rdzennej. Dzieci odbierano rodzinom i umieszczano w internatach, gdzie zakazywano używania języka saamskiego, a ich celem była pełna asymilacja z dominującą kulturą i systemem państwowym. Działania te miały charakter systemowy i były nastawione na stopniowe zatarcie odrębności kulturowej Saamów.

Kolejny cios w kulturę Saami wymierzono w 1919 gdy Szwecja i Norwegia podpisały obustronne porozumienie na mocy którego ograniczono wypas reniferów, a Saamom odebrano prawo do ziemi. W praktyce wielu Saamów utraciło dostęp do tradycyjnych pastwisk, a część społeczności została objęta przymusowymi przesiedleniami. Rozdzielano rodziny, zmuszano je do migracji na południe, a osobom odmawiającym podporządkowania się nowym przepisom konfiskowano lub zabijano stada reniferów. Proces ten trwał aż do wybuchu II wojny światowej. Po wojnie polityka państw skandynawskich zaczęła stopniowo się zmieniać. Choć działania asymilacyjne nie ustały od razu, z czasem zrezygnowano z ich rasowego uzasadniania, zastępując je argumentami dotyczącymi modernizacji i poprawy warunków życia na północy. W Szwecji elementy przymusowej asymilacji utrzymywały się aż do lat siedemdziesiątych XX wieku. W kolejnych dekadach rozpoczął się proces przywracania Saamom praw politycznych. W 1989 roku, w Norwegii powołano parlament saamski , w Szwecji w 1993 roku, a w Finlandii w 1996 roku. Symbolicznym momentem uznania krzywd wyrządzonych tej społeczności było oficjalne wystąpienie króla Norwegii Haralda V w 1997 roku, podczas którego przeprosił Saamów za politykę prowadzoną przez państwo norweskie.

Jak do tego doszło. Historia człowieka i renifera

Najstarsze sezonowe osady znane z północnej Skandynawii datowane są na początek VII wieku n.e. Według części badaczy stanowiły one zimowe obozowiska hodowców reniferów. Jednak dominująca interpretacja wiąże je raczej z działalnością łowiecką i rybołówstwem niż z pasterstwem.

Wiedzę o liczebności stad reniferów w okresie nowożytnym czerpiemy przede wszystkim ze szwedzkich spisów ludności i inwentarzy. Najstarsze z nich, obejmujące północną Skandynawię, pochodzą z XVII wieku. Wynika z nich, że wielkość stad była silnie zróżnicowana. Górskie stada reniferów często liczyły ponad sto zwierząt, podczas gdy stada utrzymywane w dolinach składały się zazwyczaj z zaledwie kilku osobników. Cennym źródłem informacji jest również dzieło szwedzkiego duchownego, kartografa i pisarza Olausa Magnusa Opis ludów północy (Historia de gentibus septentrionalibus), opublikowane w połowie XVI wieku. Autor podkreślał, że życie Saamów było nierozerwalnie związane z reniferami. Dostarczały one mleka i mięsa, służyły jako zwierzęta juczne, a także odgrywały ważną rolę w kulturze i życiu codziennym tej społeczności. Według relacji Olausa Magnusa ubijano przede wszystkim dorosłe osobniki, co znajduje potwierdzenie również w materiale archeozoologicznym.

Kontakty handlowe i kulturowe z ludnością południowej Skandynawii sprawiły, że Saamowie stopniowo zaczęli hodować także inne gatunki zwierząt. Owce i kozy pojawiły się w ich gospodarstwach prawdopodobnie już we wczesnym średniowieczu. Bydło i świnie upowszechniły się dopiero w XVIII wieku, gdy postępujące ograniczanie tradycyjnego pasterstwa reniferów zmusiło część Saamów do prowadzenia bardziej osiadłego trybu życia.

Relacje Saamów z reniferami, mimo upływu stuleci i zmian trybu życia tych rdzennych mieszkańców północnej skandynawii, wciąż zachowały wyjątkowy charakter. Żywot renifera wśród Saamów trudno nazwać typową hodowlą zwierząt gospodarskich. Stada cieszą się dużą swobodą, a rola opiekunów ogranicza się przede wszystkim do kierowania sezonowymi migracjami między kolejnymi pastwiskami oraz dokarmiania zwierząt w okresach niedoboru pożywienia. W środowisku naturalnym renifery żywią się ponad 200 gatunkami roślin, uzupełniając dietę grzybami. Zimą podstawę ich pożywienia stanowią porosty, a także kora oraz pędy drzew i krzewów. Gdy pokrywa śnieżna jest wyjątkowo gruba lub zlodowaciała, dostęp do naturalnego pokarmu staje się utrudniony. W takich sytuacjach Saamowie dokarmiają stada zapasami zgromadzonymi na zimę. Jedna z najczęściej przywoływanych hipotez dotyczących początków udomowienia reniferów zakłada, że właśnie regularne zimowe dokarmianie stopniowo doprowadziło do powstania trwałej więzi między ludźmi a tymi zwierzętami.

Los i dola reniferów

Zmiany w diecie reniferów pozwalają nam przebadać analizy izotopów węgla i azotu. Porosty to doskonałe źródło węglowodanów, lecz pokarm ten ubogi jest w azot. Zatem jeśli spożywały one dużo porostów to szczątki takowych zwierząt będą miały niskie wartości izotopów azotu a wysokie izotopów węgla. Renifery, których dieta opierała się głównie na tych grzybach, charakteryzują się zatem stosunkowo niskimi wartościami izotopów azotu i wyższymi wartościami izotopów węgla w kościach. Wyższe wartości izotopów azotu wskazują natomiast na większy udział traw, liści i innych roślin naczyniowych w diecie. Taki pokarm mógł być dostarczany przez opiekunów, zwłaszcza podczas zimowego dokarmiania stad.

Czy zatem podwyższone wartości izotopów azotu są wystarczającym dowodem na to, że dany renifer był już utrzymywany przez Saamów? Niekoniecznie. Na skład izotopowy wpływa również środowisko, w którym żyły zwierzęta, w tym dostępność lasów tajgi i związanych z nimi zasobów pokarmowych. Z tego względu wyniki analiz izotopowych należy interpretować w połączeniu z innymi danymi archeologicznymi i środowiskowymi. Dotychczasowe badania pokazują jednak, że wyraźne zmiany wartości izotopów azotu stają się widoczne w materiale datowanym od XI do XIX wieku.

Ale może odpowiedzi należy szukać w powodach, dla których do udomowienia w ogóle doszło? Oczywiście można założyć, że Saamowie żyjąc obok reniferów uznali zwierzęta te za tak piękne, że zaczęli dokarmiać je w okresie najcięższych zim. Niestety ludzie rzadko podejmują tak systematyczne decyzje bez ukrytego interesu. Autorka metaanalizy historii udomowienia reniferów, Anna‑Kaisa Salmi z Uniwersytetu w Oulu sugeruje, że głównym czynnikiem, który doprowadził do domestykacji reniferów był ich potencjał jako zwierzęcia pociągowego.

Choć kościane łyżwy i fragmenty sań znane są ze stanowisk archeologicznych Skandynawii już od mezolitu, same w sobie nie stanowią dowodu na wykorzystywanie reniferów jako zwierząt pociągowych. Nawet większe sanie mogły być przecież ciągnięte przez psy lub ludzi. Dopiero obecność elementów uprzęży i oporządzenia jeździeckiego może wskazywać na transportowe lub juczne wykorzystanie zwierząt. Na Półwyspie Jamalskim odkryto elementy uprzęży datowane na okres od około 200 roku p.n.e. do 160 roku n.e., przypominające wyposażenie używane współcześnie przez Nieńców do szkolenia i wykorzystywania reniferów pociągowych. Co istotne, odkrycia te pochodzą z tego samego okresu, w którym w regionie wzrasta liczba przenośnych przedstawień reniferów, co może wskazywać na rosnące znaczenie tych zwierząt w życiu lokalnych społeczności. W północnej Skandynawii najstarsze sanie, przypominające późniejsze saamskie sanie reniferowe, znane są natomiast ze stanowisk grobowych datowanych na X wiek n.e.

Wróćmy jednak do kości. Szczegółowe badania zmian patologicznych w obrębie stawów mogą pomóc określić, czy dany renifer był poddawany regularnym obciążeniom mechanicznym. Mogłoby to wskazywać na jego wykorzystywanie przez ludzi jako zwierzęcia pociągowego. Do najczęściej rozpoznawanych zmian związanych z przeciążeniem należą nadbudowa tkanki kostnej, deformacje i ścieranie powierzchni stawowych oraz zrosty kostne, szczególnie obserwowane w obrębie kręgów, paliczków i kości stępu. Zmiany te mogą powstawać w odpowiedzi na długotrwałe, powtarzalne obciążenia. Chociaż choroby stawów mogą również występować u starzejących się zwierząt żyjących na wolności, analiza częstości występowania, nasilenia i rozmieszczenia zmian w szkielecie może wskazywać na wykonywanie cyklicznej i obciążającej pracy. Pierwsze chronologiczne wzrosty liczby zwyrodnień stawów zaobserwowano wśród reniferów ze stanowisk datowanych na XIV wiek n.e.

W kontekście wykorzystywania reniferów jako zwierząt pociągowych autorka analizuje również zmiany w sieci osadniczej obserwowane na przełomie VIII i IX wieku n.e. Wcześniejsze obozowiska koczowniczych społeczności Saamów koncentrowały się przede wszystkim w pobliżu źródeł wody, które zapewniały dostęp do zasobów niezbędnych do sezonowego funkcjonowania. Od początku tego okresu pojawiają się jednak ślady osadnictwa położonego głębiej w interiorze północnej Skandynawii.

Zjawisko to znów samodzielnie nie stanowi jednoznacznego dowodu na rozwój transportowego wykorzystania reniferów. Jednak możliwość używania tych zwierząt do ciągnięcia sań mogła znacząco ułatwić przemieszczanie się na większe odległości, szczególnie w okresie zimowym. Taki sposób transportu mógł więc sprzyjać rozszerzaniu zasięgu sezonowych migracji oraz wykorzystywaniu nowych obszarów przez społeczności Saamów.

Rytualność reniferów

Renifery nie były jednak wyłącznie elementem codziennego życia Saamów. Zwierzęta te zajmowały również ważne miejsce w ich systemie wierzeń. Saamski światopogląd religijny opierał się na idei wzajemnych relacji między ludźmi, zwierzętami oraz siłami nadprzyrodzonymi. Wierzono, że duszę posiadają nie tylko istoty żywe, lecz także elementy krajobrazu i przyrody nieożywionej. Kontakt ze światem duchowym utrzymywano poprzez rytuały i składanie ofiar w miejscach uznawanych za święte. Ofiarowywano tam między innymi zwierzęta i fragmenty ich ciał, przedmioty metalowe, alkohol, a w późniejszych okresach także tytoń. Renifery odgrywały niezwykle ważną rolę w mitologii Saamów. W części przekazów Biały Renifer przedstawiany jest jako istota stwórcza, związana z powstaniem świata. Rzeki to jego żyły, futro to lasy, żołądek to ocean, a rogi to góry. Inne białe renifery według legend wciąż zamieszkują ziemię. Są one przywódcami dla innych reniferów i uosobieniem pierwszego białego renifera, stwórcy świata. Według niektórych podań, Saamowie wywodzą się od reniferów. Mityczny bohater tego ludu Myandash był synem renifera i szamanki Saami, która potrafiła przemieniać się w renifera.

Najstarsze znane obecnie ofiary ze zwierząt składane przez Saamów datowane są na około V/VI wiek n.e. Co ważne, te wczesne dary to najczęściej kości niedźwiedzi i ptactwa. Szczątki reniferów w kontekście ofiarnym pojawiają się dopiero w XII wieku. Analizy genetyczne najstarszych ofiar z tego okresu wskazują, że należały one do dzikich populacji. Jednocześnie badania stabilnych izotopów wykazały podwyższone wartości azotu, co może sugerować, że dieta części tych zwierząt była w pewnym stopniu modyfikowana przez działalność człowieka, na przykład poprzez sezonowe dokarmianie.

Spadek liczby ofiarowanych szczątków reniferów obserwowany od połowy XVII wieku wiąże się z nasileniem procesów chrystianizacji oraz rosnącą presją państw skandynawskich na tradycyjne praktyki religijne Saamów. Należy jednak podkreślić, że miejsca kultu nie zostały całkowicie porzucone. Były i są wciąż odwiedzane i użytkowane. Potwierdzają to znaleziska monet oraz innych przedmiotów świadczących o obecności ludzi w tych miejscach od XIX wieku po współczesność.

Jak renifer z Saamem

Co zatem najnowsze badania mówią o historii relacji między reniferami a Saamami? Nadal nie dysponujemy wystarczającą liczbą danych, aby jednoznacznie określić moment, od którego możemy mówić o udomowieniu tych zwierząt. Niektóre przesłanki wskazują, że bliskie relacje między ludźmi a reniferami mogły kształtować się już około X wieku n.e. Jednak całość danych zebranych przez autorkę badań sugeruje, że aż do początku XV wieku skala wykorzystania udomowionych reniferów pozostawała prawdopodobnie ograniczona. Sposób życia ówczesnych Saamów najlepiej określić jako gospodarkę mieszaną, łączącą łowiectwo dzikich reniferów z wczesnymi formami ich hodowli. Co więcej, analizy starożytnego mitochondrialnego DNA nie wykazują obecności haplotypów związanych z udomowionymi populacjami reniferów przed około 1400 rokiem n.e., co dodatkowo wskazuje, że proces pełnej domestykacji nastąpił stosunkowo późno.

Wczesny etap tej relacji, niezależnie od tego, jak długo faktycznie trwał, obejmował prawdopodobnie okresowe dokarmianie reniferów przez ludzi oraz stopniowe budowanie wzajemnej tolerancji. Bardziej bezpośrednie więzi między poszczególnymi zwierzętami a ludźmi mogły rozwijać się wraz z pojawieniem się codziennych praktyk, takich jak karmienie, obsługa i szkolenie. Relacje te opierały się na współpracy, wzajemnym dostosowaniu oraz komunikacji międzygatunkowej.

Okres od XV wieku n.e. wydaje się momentem, w którym relacje między Saamami a reniferami osiągnęły znacznie bardziej rozwiniętą formę. Dane genetyczne wskazują na wyraźne ślady procesu udomowienia i coraz większe odseparowanie populacji hodowlanych od dzikich przedstawicieli gatunku. Wraz z pojawieniem się liczniejszych źródeł pisanych dotyczących ludów północy w XVI wieku obserwujemy już w pełni ukształtowany system gospodarczy i społeczny, w którym renifery odgrywały centralną rolę.

W najnowszej publikacji opublikowanej na łamach Cambridge Archaeological Journal Anna-Kaisa Salmi wskazuje na VII/VIII wiek n.e. jako prawdopodobny początek procesu kształtowania się szczególnej relacji między ludźmi a reniferami. Nadal jednak wiele pozostaje do wyjaśnienia w historii tej wyjątkowej w skali świata relacji człowieka ze zwierzęciem. Od pierwszych etapów dokarmiania dzikich reniferów aż po partnerski systemy ich hodowli.

 

Artykuł ten można bezpłatnie przedrukować, ze zdjęciami, z podaniem źródła 

 

Na podstawie: Salmi, Anna-Kaisa. „The archaeology of reindeer domestication and herding practices in northern Fennoscandia.” Journal of Archaeological Research 31.4 (2023): 617-660.

 

Salmi, Anna-Kaisa. „‘There are no two similar kinds of reindeer. You have to be with the reindeer to learn.’The Variety of Life among Ancient Sámi Reindeer Herders.” Cambridge Archaeological Journal 36.3 (2026): 356-369.

 

Autor: A.B.

Więcej postów tego autora

Redakcja J.C.