Królestwo Urartu i Metsamor: luksusowa ceramika, technologia i kontakty handlowe

Dzisiejszy tekst przedstawia wyniki interdyscyplinarnych badań ceramiki z Metsamor, osady położonej w Dolinie Ararackiej, w kontekście wpływów Królestwa Urartu. Omawia zarówno historię stanowiska, jak i rolę, jaką odgrywało ono po podboju urartyjskim w VIII wieku p.n.e. Szczególną uwagę poświęcono analizie ceramiki, jej składowi, technologii produkcji oraz pochodzeniu surowców.  Z tekstu dowiemy się, co badania petrograficzne, mineralogiczne i geochemiczne mogą powiedzieć nam nie tylko o ceramice, ale także o ekonomii i technologii kaukaskiego garncarstwa w epoce żelaza .

O Urartu słów kilka

Królestwo Urartu rozwijało się od połowy IX wieku p.n.e. do VII wieku p.n.e. na obszarze Wyżyny Armeńskiej. Serce królestwa, czyli pierwsza stolica Tuszpa wzniesiona została na wschodnim brzegu jeziora Wan. Urartu rozwijało się dynamicznie i szybko stało się zagrożeniem dla Imperium Nowoasyryjskiego. Źródła archeologiczne wskazują na silną pozycję władcy oraz wysoki stopień centralizacji państwa. Początkowo rezydencją królewską była monumentalna „Skała Wan” w Tuszpie, będąca symbolem władzy królewskiej. Urartu posiadało rozbudowaną administrację i sprawnie funkcjonującą strukturę polityczną, która pozwalała mu kontrolować znaczną część Wyżyny Armeńskiej.

W późniejszym okresie król Rusa II (685–639 p.n.e.) przeniósł stolicę do nowo założonego miasta-twierdzy Rusahinili (Toprakkale), położonego na wschód od współczesnego miasta Wan. Była to ostatnia stolica państwa a Urartu upadło ostatecznie po śmierci władcy pod koniec VII wieku p.n.e.

Ceramika Urartu

Ceramika jest jednym z najważniejszych i najczęściej występujących źródeł w badaniach archeologicznych. Ze względu na swoją trwałość i dużą ilość zachowanych fragmentów pozwala rekonstruować nie tylko codzienne praktyki użytkowe, ale także technologie produkcji, organizację warsztatów oraz sieci wymiany. Analiza ceramiki umożliwia również identyfikację tradycji kulturowych oraz różnic regionalnych, dlatego stanowi kluczowe narzędzie w badaniach dawnych społeczeństw. W Urartu najbardziej rozpowszechnione typy ceramiki użytkowej archeolodzy określają nazwami Urartian Red Burnished Ware (URBW), Toprakkale lub Palastware. URBW charakteryzuje się jednolitymi formami i kształtami naczyń. Powtarzalność tych form wskazuje na ich masową, ustandaryzowaną produkcję. Najczęściej spotykane w materiale archeologicznym są średniej wielkości dzbany z trójlistnym wylewem, miski z pogrubioną krawędzią oraz małe puchary na stopkach. Wspólnymi cechami tych naczyń są cienkie ścianki, dobrze wyselekcjonowana domieszka w masie glinianej oraz błyszcząca, czerwona angoba, zazwyczaj pozbawiona dodatkowych zdobień.

Mimo swojej standaryzacji URBW nie stanowiła materiału dominującego ilościowo. Jej udział, sięgający 5–10% wszystkich naczyń, obserwuje się głównie w kontekstach elitarnych, takich jak główne fortece. W osadach i mniejszych stanowiskach warownych, na przykład. w Horom, Oshakan czy Aragats, jej obecność jest znacznie rzadsza i zwykle nie przekracza 2%. Z tego względu ceramika ta interpretowana jest jako luksusowa i silnie związana z elitą państwową.

Metsamor

Metsamor to stanowisko archeologiczne położone w centralnej części Doliny Ararackiej. Było ono badane przez archeologów armeńskich w latach 1965–2008, a od 2013 roku prace prowadzi polsko-armeńska misja badawcza Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem dr hab. Krzysztofa Jakubiaka prof. UW z Wydziału Archeologii UW. Najstarsze ślady osadnictwa na tym terenie sięgają epoki chalkolitu (V tysiąclecie p.n.e.). Metsamor w okresie późnej epoki brązu i wczesnej epoce żelaza funkcjonowało jako lokalne centrum kulturowe, ekonomiczne i religijne. Było ono kluczowym punktem na ówczesnej mapie południowego Kaukazu. Centralnym punktem stanowiska była forteca otoczona cyklopowymi murami oraz kompleks świątynny składający się z kilku niewielkich budowli z charakterystycznymi glinianymi ołtarzami o układzie kaskadowym, zlokalizowanych na południowym zboczu wzgórza. Fortecę otaczało dolne miasto przylegające doń od północy i południa.

Około 782 roku p.n.e. Metsamor został opanowany przez Urartu w wyniku kampanii króla Argiszti I. Brak wyraźnych śladów zniszczeń i intensywnych walk sugeruje, że przejęcie mogło mieć charakter pokojowy, choć nie odbyło się bez pomniejszych zniszczeń w obrębie miasta. Po włączeniu do struktur urartyjskich osada nadal funkcjonowała, jednak utraciła swoje wcześniejsze znaczenie polityczne i stopniowo stała się mniej wpływowym ośrodkiem w regionalnej hierarchii.

URBW w Metsamor

Jak dotąd analizy chemiczne i petrograficzne ceramiki typu URBW opierały się głównie na materiale pochodzącym z kluczowych stanowisk urartyjskich, zlokalizowanych na wschodnim brzegu jeziora Wan (Ayanis, Çavuştepe, Toprakkale, Anzaf), w północno-zachodnim Iranie (Bastam) oraz w Nachiczewanie (Oğlanqala). Pojawienie się tej ceramiki w Metsamor wiąże się z podbojem urartyjskim. Pozostaje jednak zasadnicze pytanie: czy była ona produkowana lokalnie, a jeśli tak to jakimi technikami i czy odbiegała ona od standardów urartyjskich? Jakiego rodzaju surowce wykorzystywano i skąd je pozyskiwano? Na te pytania próbowali odpowiedzieć badacze z Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Armeńskiej Akademii Nauk, wykorzystując analizy petrograficzne i geochemiczne.

Szereg zastosowanych metod jednoznacznie wskazuje, że URBW nie było produkowane lokalnie i urartyjska ceramika była importowana. Ale po kolei.

 

Analizy petrograficzna wykazała, że ceramika z Metsamor dzieli się na kilka wyraźnych grup różniących się składem i strukturą domieszek. Naczynia nie powstawały według jednego schematu, a zatem nie była ona produkowana tylko w specjalistycznych warsztatach. Garncarze używali różnych surowców i technik. Jednocześnie ceramika lokalna różni się od URBW i charakteryzuje się większymi ziarnami w domieszce, co sugeruje wykorzystanie innych, miejscowych materiałów. Co istotne, importowana ceramika wykazuje bardzo zbliżony skład petrograficzny, co sugeruje jej pochodzenie z jednego, spójnego regionu produkcyjnego. Jednocześnie obserwacje te wskazują, że nie była ona wytwarzana w jednym warsztacie, lecz raczej w kilku wyspecjalizowanych ośrodkach, funkcjonujących według jednolitego, ściśle kontrolowanego standardu produkcji luksusowej ceramiki.

Analizy dyfrakcji rentgenowskiej natomiast wskazuje, że wszystkie naczynia były wypalane w stosunkowo niskich temperaturach (zwykle poniżej 800°C), choć istniały między nimi różnice. Co ciekawe, ceramika importowana wykazuje większe zróżnicowanie technologiczne, natomiast lokalna była produkowana w bardziej jednolity sposób. Niższa temperatura wypału ceramiki URBW była prawdopodobnie zabiegiem celowym i związana z uzyskaniem charakterystycznej, błyszczącej czerwonej angoby. Efektem, do którego dążyli garncarze, była lśniąca powierzchnia naczyń. Uzyskiwano ją dzięki kontrolowanemu wypałowi i użyciu odpowiednich składników zawiesiny glinianej, takich jak topników i barwników. Proces ten zachodzi w temperaturach niższych niż 900°C, ale wymaga dużej wiedzy technologicznej oraz precyzyjnej kontroli warunków wypału.

 

Z analizy ICP-MS wynika, że ceramika importowana i lokalna mają wyraźnie różny skład pierwiastkowy. Wskazuje to na fakt, że były one wykonywane z gliny o wyraźnie odmiennym pochodzeniu. Importy zawierają więcej metali takich jak miedź czy nikiel, natomiast lokalne wyroby są bogatsze w inne pierwiastki, takie jak na przykład ołów czy tor. Lokalna ceramika zatem produkowana była z surowców pozyskiwanych z okolicy Metsamor. URBW w składzie ma wyraźnie wyższe wartości dla gleb o genezie skał ultramaficznych. Z drugiej strony, urartyjska ceramika ma mniej sygnatur typowych dla gleb o genezie kwaśnych i zasadowych skał magmowych. Zatem, aby znaleźć źródło surowców, z których wykonywano ceramikę URBW, należy szukać skał ultramaficznych. A takie występują na terenie Wyżyny Armeńskiej. Najbliżej Metsamor takie znaczne skupiska znajdują się w czterech lokalizacjach. Pierwsze to rejon Gór Aras, a szczególnie w okolicy biegu rzeki Araks. Drugie skupisko znajduje się w dolinie rzeki Vedi. Trzecie skupisko zlokalizowane jest nad jeziorem Sewan, a w końcu jedno z największych w rejonie skupisk skał ultramaficznych w okolicach miasta Amasya w tureckiej części wyżyny. Ze względu na lokalizację, najbardziej prawdopodobnym rejonem pozyskiwania surowców jest dolina rzeki Vedi. Znajdowała się ona w pełni w dominum Urartu.

Trwałość tradycji garncarskich

Zastosowane analizy specjalistyczne pozwoliły zarejestrować kolejną istotną różnicę między ceramiką lokalną a importowaną. Luksusowa ceramika urartyjska była wykonywana przy użyciu szybkoobrotowego koła garncarskiego. Natomiast cechy makroskopowe i petrograficzne obserwowane na wewnętrznych powierzchniach ceramiki lokalnej takie jak poziome ślady łączenia wałków, nieregularne kształty oraz przewaga ukośnych porów. Wskazują one na stosowanie techniki lepienia z wałków, określanej również jako technika taśmowa. Lokalne naczynia były jedynie wygładzane na końcowym etapie produkcji, najczęściej przy użyciu wolnoobrotowej podstawki. Oznacza to, że miejscowi garncarze zachowali tradycyjne metody wytwarzania ceramiki, stosowane w tym regionie co najmniej od epoki brązu, i nie przyswoili nowszych technologii produkcyjnych.

Ceramika typu URBW była obecna w Metsamor stosunkowo krótko. Maksymalnie przez około 100 lat. Sprowadzano ją prawdopodobnie z ośrodków urartyjskich oddalonych o 2–3 dni drogi. Podobnie jak na innych stanowiskach archeologicznych obszaru Królestwa Urartu, także w Metsamor fragmenty tej ceramiki stanowiły jedynie niewielki odsetek wszystkich znalezisk, zwykle kilka procent. Dominowała ceramika lokalna, wytwarzana w sposób niezmienny od pokoleń. W efekcie ceramika importowana pojawiała się przede wszystkim w kontekstach elitarnych – zarówno wśród nowych grup związanych z administracją urartyjską, jak i wśród części lokalnych elit, które miały dostęp do dóbr prestiżowych.

Na podstawie: Iskra, Mateusz, et al. „Urartian Red Burnished Ware in local context: An archaeometric study of the assemblage from Metsamor (Armenia, South Caucasus).” Journal of Archaeological Science: Reports 53 (2024)

Autor: AB