Cząstków Polski, czyli o tym jak zakończyły się neolityczne poszukiwania „wyspy szczęścia” na Mazowszu

Przez dekady sądzono, że obszar Mazowsza nie sprzyjał neolitycznej kolonizacji pierwszych rolników. Jednym z głównych argumentów był deficyt żyznych gleb, który urósł wręcz do rangi aksjomatu… Najnowsze badania dowodzą jednak, że tereny te były miejscem skokowej ekspansji społeczności tak zwanej kultury ceramiki wstęgowej rytej. Czy ich pobyt był jednak fortunny? Czy odnaleźli oni tutaj swoje „wyspy szczęścia”? Wyniki analiz materiałów pochodzących z osady Cząstków Polski zmieniają nasze spojrzenie na temat zachowań migracyjnych pierwszych rolników w Kotlinie Warszawskiej.

Artykuł ten przeczytasz w 12 min. 

Druga połowa VI tysiąclecia p.n.e. to dla Europy Środkowej czas poważnych zmian związanych z migracjami pierwszych rolników, których archeolodzy identyfikują z naczyniami dekorowanymi motywami linearnymi (z niemieckiego. Linearbandkeramik; w języku polskim kultura ceramiki wstęgowej rytej). Ta sprawa już sama w sobie jest niesłychanie frapująca. Tylko sobie wyobraźcie! 

Pierwsi rolnicy kolonizują nowe, obce tereny. Skąd się tu wzięli? Po co przyszli? Dlaczego przełamali bariery geograficzne? Czy naprawdę musieli się przemieścić? Co ich do tego skłoniło? 

To tylko część z pytań, które można w tym wypadku zadać. 

Żeby tego było mało, sama ich migracja była procederem niezwykle złożonym. 

Odkryte do tej pory relikty osadnictwa tych społeczności wskazują bowiem na to, że miało ono charakter „wyspowy” – mówi profesor Joanna Pyzel z Instytutu Archeologii Uniwersytetu im. Marii Skłodowskiej-Curie w Lublinie. 

Oznacza to tylko (i aż) tyle, że osadnicy ci nie zajmowali całych połaci danego obszaru, a jedynie miejsca szczególne, wybrane. 

Przede wszystkim takie, których podłożem były żyzne, ciężkie gleby. Przez wiele lat w środowisku naukowym pokutował nawet pogląd, że społeczności kultury ceramiki wstęgowej rytej zasiedlały głównielessy. – komentuje badaczka. Badania preferencji osadniczych wykazały jednak, że w rzeczywistości ponad 50% osad tych społeczności znajdowało się na różnych innych, choć wciąż niezwykle urodzajnych glebach

– podkreśla.

Najlepszym tego przykładem są Niziny Północnoeuropejskie, gdzie odkryto duże, stałe enklawy osadnicze pierwszych ugrupowań rolniczych. Znane one są z terenów Kujaw, ziemi chełmińskiej, Pomorza Zachodniego, oraz dwóch brandenburskich powiatów Uckermarku czy Havellandu. Obszary te były też najsilniej zasiedlone. Dowód? Spośród 767 znanych obecnie stanowisk tej jednostki archeologicznej zarejestrowanych w obszarze Dolnej Wisły, jedynie 35 leży poza Kujawami i ziemią chełmińską… 

W pozostałych enklawach wykopaliska prowadzono jednak do tej pory sporadycznie, a trwałość osadnictwa nie była szerzej analizowana. Temat ten zaintrygował zespół badaczy pochodzących z różnych ośrodków naukowych w Polsce. Przyczynkiem do nowych rozważań stały się odkrycia ze stanowiska XII w Cząstkowie Polskim, w gminie. Czosnków na Mazowszu, dokonane w trakcie badań ratowniczych z 2008 roku. 

Ówczesne prace wykopaliskowe, choć prowadzone na niewielką skalę, stworzyły możliwość dokonania pierwszej kompleksowej i wieloaspektowej analizy archeologicznej nastawionej na określenie charakteru aktywności prowadzonej w tym miejscu przez pierwszych rolników. Badania uwzględniające wyniki wieloaspektowych analiz reliktów osadnictwa ugrupowań KCWR opublikowano niedawno w czasopiśmie Praehistorische Zeitschrift.

Czego dowiesz się z artykułu?

1. Dlaczego połowa VI tysiąclecia p.n.e. to dla Europy Środkowej czas poważnych przemian. 
2. Jak wyglądały migracje pierwszych rolników. 
3. Dlaczego brakuje osad pierwszych ugrupowań rolniczych poza obszarami Kujaw, ziemi chełmińskiej, Pomorza Zachodniego, Uckermark czy Havelland. 
4. Dlaczego osada kultury ceramiki wstęgowej w Cząstkowie Polskim jest tak ważna dla zrozumienia zachowań migracyjnych pierwszych ugrupowań rolniczych. 
5. Jak rysuje się charakter osady w Cząstkowie Polskim w świetle analizy źródeł ceramicznych, krzemiennych i kamiennych. 
6. Dlaczego relikty wczesnorolnicze z Cząstkowa Polskiego wskazują na trwały, stabilny charakter tutejszego osadnictwa.
7. Jak (prawdopodobnie) zakończyły się neolityczne poszukiwania „wysp szczęścia” na Mazowszu.

Cząstków Polski (bez megalomanii)

Stanowiska KCWR od dawna były identyfikowane w regionie Kotliny Warszawskiej. Nie uznawano ich jednak za pozostałości stałych osad. Przedstawiano je raczej jako pojedyncze, luźne znaleziska – zguby bądź relikty krótkotrwałych pobytów, być może związanych z gospodarką krzemieniem czekoladowym, cenionym ze względu na swoje techniczne właściwości. 

W obszarze tejże Kotliny odnotowano jak dotąd łącznie 14 takich stanowisk, przy czym – co warto zaznaczyć – rozciągają się one na obszarze mniejszym niż 10 km2. Stanowisko XII (AZP 53-64/28) w Cząstkowie Polskim jest przy tym pierwszym zbadanym do tej pory stanowiskiem archeologicznym, na którym odkryto obiekty wziemne z materiałami tej kultury. 

Ale zanim przejdziemy do szczegółów,
dowiedzmy się czegoś o samym stanowisku! 

Stanowisko XII w Cząstkowie Polskim położone jest na jednej z teras Wisły, w północno-zachodniej części niewielkiego, wydłużonego wzniesienia, co ważne – w sąsiedztwie jednego ze starorzeczy Wisły. Pierwotnie zajmowało ono zapewne szerokie połacie. Dzisiaj jednak ma ono powierzchnię około 5 km2. Zostało odkryte w 1986 roku podczas badań prowadzonych przez w ramach programu Archeologiczne Zdjęcie Polski.

W tym czasie znaleziono tu dwa fragmenty ceramiki, których nie udało się zidentyfikować, oraz dwa artefakty krzemienne zaklasyfikowane jako wytwory późniejszej neolitycznej społeczności wytwarzającej naczynia o lejowatych szyjach, znanej jako nomen omen kultury pucharów lejkowatych. Brak dekoracji na ceramice znacząco utrudnił identyfikację fragmentów. Stanowisko zostało zatem przypisane do wspomnianej wyżej kultury i tak zapewne dalej byłoby traktowane, gdyby nie badania ratownicze poprzedzające budowę obiektu magazynowego prowadzone przez M. Czarneckiego w 2008 roku. 

W ich wyniku odsłonięto obszar o łącznej powierzchni 850 m2 i odnotowano pięć obiektów wziemnych skupionych w jego południowej części. Niestety, przez to, że wykopaliska ograniczyły się jedynie do obszaru wyznaczonego w badaniach powierzchniowych, niektóre składowe stanowiska zostały zniszczone przez prace budowlane poprzedzające wykopaliska. Mimo to udało się zaobserwować, że część z jam tworzyło linię wzdłuż osi północny zachód – południowy wschód, co badacze zinterpretowali jako relikty zachowań związanych z budową domu. 

Na badanym obszarze odkryto w sumie 547 fragmentów ceramiki, 77 artefaktów krzemiennych, siedem przedmiotów kamiennych, 28 kościanych oraz sześć fragmentów polepy. Źródła poddano analizom technologicznym, stylistycznym, petrograficznym i użytkowym. 

Ceramika 

Analizy ceramiczne dotyczyły różnych aspektów produkcji, począwszy do zabiegów technologicznych, głównie formowania naczyń, po rekonstrukcję ich kształtu i zdobienia. Szczególnie te ostatnie były kluczowe dla identyfikacji kulturowej i chronologicznej zbioru.. Dzięki takiemu podejściu udało się uplasować zbiór z Cząstkowa Polskiego w fazie IIA, czyli we wczesnym okresie środkowej fazy trwania kultury KCWR, która w nomenklaturze archeologicznej zwana jest również „nutową” i przypada na okres między 5250 a 5100 rokiem p.n.e.

Wybrane naczynia ze zbioru poddano również analizom petrograficznym, które pozwoliły badaczom ustalić, że wykonano je według trzech różnych receptur garncarskich, ale bazujące najprawdopodobniej na jednym wspólnym złożu gliny.

#cokryjeziemia | Wiele spojrzeń na jeden przedmiot | Odc. 3

Artefakty krzemienne

Analizie poddano wszystkie 77 zabytków krzemiennych odkrytych podczas badań wykopaliskowych. 

Ktoś mógłby uznać tę liczbę za niewielką, jednak w kontekście inwentarzy tej jednostki archeologicznej jest to zbiór całkiem pokaźny

– podkreśla dr Janusz Budziszewski związany z Wydziałem Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego w rozmowie z Archeowieściami.

Szczególnie, że pierwotnie kolekcja ta była zapewne kilkakrotnie bogatsza. Dziś, choć obejmuje kilkadziesiąt artefaktów, jej łączna masa nie przekracza nawet pół kilograma. Dobrze pokazuje to swego rodzaju „ubogość” inwentarza krzemiennego, która jest cechą charakterystyczną osad społeczności KCWR z Niżu. Trudno o jednoznaczną odpowiedź jaka jest tego przyczyna. Dla porównania, warto pamiętać, że pojedynczy krzemieniarz mógł przynieść z jednej wyprawy co najmniej 15 kg surowca, a więc trzydziestokrotnie więcej niż waży badany inwentarz.

– dodaje badacz.

Ową międzyregionalną spójność zbioru z Cząstkowa z innymi zespołami KCWR potwierdziły również analizy surowcowe, które wykazały, że omawiany inwentarz krzemienny nie różnił się wcale od innych tego typu materiałów z terenów polskiego Niżu. Przeważały w nim wyroby z krzemienia czekoladowego (blisko 90 %), uzupełniane w niewielkim stopniu lokalnymi, narzutowymi krzemieniami kredowymi. Co ciekawe, odkryto również dwa większe odłupki wykonane z podkrakowskiego krzemienia jurajskiego. Nie noszą one śladów pracy, a ich obecność miała zapewne znaczenie symboliczne. Obserwacje powyższe wskazują na to, że zaopatrzenie w krzemień w społecznościach środkowej fazy funkcjonowania KCWR było procesem znacznie bardziej złożonym niż dotychczas sądzono.

Około 30% całego zbioru stanowiły okazy formowane dodatkowym retuszem, czyli takie, które dedykowane były bardzo określonym zadaniom. Wyróżniono wśród nich wszystkie podstawowe typy narzędzi znane z osad KCWR. Jak zauważa dr Janusz Budziszewski może to świadczyć o trwałym charakterem tutejszego osadnictwa. 

Analizy traseologiczne źródeł krzemiennych

Badania te skupiły się zarówno na śladach technologicznych jak i użytkowych. Pierwsze z nich udało się zidentyfikować jedynie w dwóch przypadkach. Drugie z kolei zarejestrowano na aż 12 zabytkach. Przeprowadzone analizy wykazały, że związane są one ze spektrum codziennych czynności wykonywanych przez społeczności KCWR. Jak wyjaśnia profesor Katarzyna Pyżewicz z Uniwersytetu Warszawskiego, zaobserwowane na zabytkach ślady użytkowania wskazują na to, że mieszkańcy osady zajmowali się między innymi przetwarzaniem tusz zwierzęcych oraz zbiorami i obróbką zbóż. 

Świadczą o tym zidentyfikowane w zbiorze noże, które najprawdopodobniej służyły do prac z mięsem, a także narzędzia do oskrobywania skór – praktyki stanowiącej pierwszy etap garbowania surowca przeznaczonego na przykład na odzież. Wśród narzędzi związanych z obróbką roślin zidentyfikowano natomiast głównie wkładki służące do zbioru, choć w grupie tej odnotowano również jedno narzędzie służące do skrobania lub strugania pędów roślin. 

Jak podkreśla profesor Pyżewicz: 

z powyższych danych wynika, że analizy śladów użytkowania materiałów pochodzących ze stanowiska XII w Cząstkowie Polskim jedynie częściowo wpisują się w obraz działalności społeczności KCWR. 

Na stanowisku tym nie zidentyfikowano bowiem żadnych narzędzi do obróbki drewna, które są powszechnie spotykane na innych stanowiskach tej jednostki. Nie znaleziono również narzędzi wykorzystywanych jako elementy broni miotanej lub krzesiwa, również występujących na stanowiskach KCWR.

Artefakty kamienne

W dwóch jamach odkryto również siedem artefaktów kamiennych. Sześć z nich wykonano z lokalnych surowców narzutowych: trzy z granitu, dwa z piaskowca i jeden z kwarcytu. W zbiorze tym zidentyfikowano między innymi tłuki, rozcieracze, płytę do rozcierania. Wszystkie one charakteryzowały się według profesora Marcina Szydłowskiego z Uniwersytetu Szczecińskiego powszechnym występowaniem śladów niezwykle intensywnego użytkowania, prawdopodobnie związanego z przetwórstwem żywności. 

Chociaż dokładne określenie czasu trwania i intensywności użytkowania tych przedmiotów nie jest według tego badacza łatwe, to wysoki stopień zużycia opisanych narzędzi uznaje on za kolejny wskaźnik świadczący o tym, że stanowisko w Cząstkowie Polskim jest raczej pozostałością stałej osady aniżeli krótkotrwałego postoju. 

Interesująco jawi się również częstotliwość występowania surowców w obu kamiennych zbiorach. Wskazuje ona bowiem na zupełnie odmienne sposoby pozyskiwania surowców. Jak podkreśla profesor Szydłowski, produkcja narzędzi krzemiennych opierała się w dużej mierze na surowcu pochodzącym z ponadregionalnych źródeł (najbliższe wychodnie krzemieni czekoladowych odległe są o około 120 km). Narzędzia kamienne natomiast wytwarzano z materiałów pozyskiwanych w oparciu o łatwo dostępny, lokalny surowiec. 

Jedynie „specjalne” narzędzie, starannie gładzone ciosło, z którego zachował się niewielki fragment, wykonano z metabazytu, pochodzącego prawdopodobnie aż z Gór Izerskich w Czechach. Zatem źródła jego surowca są jeszcze bardziej odległe niż źródła krzemieni (około 400 km).

(Nie) Zwykła osada KCWR

Charakterystyka jam oraz analiza zbiorów ceramiki, przedmiotów krzemiennych i kamiennych pozwoliła zatem badaczom stwierdzić, że stanowisko XII w Cząstkowie Polskim było (nie)zwykłą osadą pierwszych rolników związanych z KCWR. Wniosek ten jest zatem zupełną rewelacją w świetle dotychczasowych badań i interpretacji reliktów tej kultury z regionu Kotliny Warszawskiej, w których to badacze widzieli raczej rezultaty sporadycznych wypraw, aniżeli trwałej kolonizacji. 

Tradycyjne poglądy były w tym wszystkim poparte panującymi w świecie badawczym stereotypami dotyczącymi złych warunków glebowych na Mazowszu, niesprzyjających wczesnemu rolnictwu. Jak wykazali badacze, w regionie tym można jednak znaleźć dość żyzne ziemie, i to również w samej Kotlinie Warszawskiej… Jeżeli nawet warunki lokalne nie były tu tak korzystne jak w pozostałych częściach Europy, to w skali mikroregionalnej obszar ten wydawał się zapewne wystarczający dla osadnictwa KCWR.  Choć zapewne na zdecydowanie mniejszą skalę niż na lessach i czarnoziemiach. 

Niewielki rozmiar i jednorodność całego zbioru zidentyfikowanych źródeł wydają się potwierdzać te obserwacje. 

Wskazują one bowiem, że relikty KCWR z Cząstkowa Polskiego stanowią najprawdopodobniej pozostałości jednofazowej osady, związanej z niewielką grupą ludzi. Potwierdza to poniekąd również i lokalizacja. Relikty osadnictwa na tym stanowisku obejmują bowiem jedynie północno-zachodnią część niewielkiego wzniesienia, co może oznaczać, że jego wielkość prawdopodobnie nie przekraczała 5000 m2. Ze względu na tak niewielki rozmiar mogło się w niej znajdować co najwyżej kilka domów – sobie współczesnych lub reprezentujących krótką sekwencję czasową. 

Niestety, na innych stanowiskach archeologicznych w tym regionie nie odkryto do tej pory żadnych materiałów diagnostycznych, które pozwoliłyby na dokładniejsze datowanie reliktów KCWR z tego obszaru. Stąd też badacze, wykorzystując dostępne dane, zakładają, że na początku fazy nutowej (5250-5100 p.n.e.) istniał na terenie Mazowsza specjalny mikroregion osadniczy składający się z wielu małych, współczesnych sobie osad, których żywotność prawdopodobnie nie była zbyt długa…

Autorzy badań uważają ponadto, że wszystkie zarejestrowane do tej pory stanowiska osadnicze z tego regionu mogą reprezentować dość niestabilną, a być może nawet i nieudaną kolonizację. Odkrycia ze stanowiska w Cząstkowie Polskim są zatem kolejnym wątkiem w historii obserwowanej w tym okresie „gorączki”, która skłoniła pierwszych rolników do poszukiwania żyznych ziem pod uprawę.

Nie oznacza to jednak, że był to jedyny okres takich „początków” – tworzenia wysp osadniczych, po których następowała faza stabilizacji (lub upadku) kolonizowanych obszarów.

Z różnych regionów KCWR znane są bowiem przykłady znacznie późniejszych ruchów migracyjnych w innych regionach peryferyjnych, nie tylko wzdłuż dolin dużych rzek takich jak Wisła. Wszystkie łączy jednak pewna myśl przewodnia oparta na konsekwentnie „skokowym” charakterze kolonizacji, w której to pewnym nakazem było osiedlanie się najpierw w regionach położonych dalej od punktu wyjściowego, a dopiero później w obszarach pomiędzy. 

Wydaje się, że jeszcze długo przyjdzie nam czekać na odpowiedź dotyczącą pytania o to, co właściwie stało za takim migracyjnym imperatywem. Na razie pozostaje wyglądać kolejnych rewelacji z lokacji nizinnych, które tak jak Cząstków Polski, zachwieją pewnością archeologów do dotychczas postrzeganej stabilności osadniczej pierwszych rolników. Wyniki zaprezentowanych analiz jasno pokazują bowiem, że dynamika osadnictwa KCWR była znacznie większa, niż dotąd sądzono.

Podsumowanie

Luźne znaleziska związane z KCWR pozyskiwane były od dawna podczas badań powierzchniowych w Kotlinie Warszawskiej na Mazowszu. Najczęściej interpretowano je jako pozostałości krótkotrwałych pobytów społeczności tej kultury migrujących wzdłuż Wisły na północ po Kujawy i ziemię chełmińską, lub jako punkty postojowe wypraw z wymienionych obszarów na południe, na przykład po krzemień. Ratownicze badania wykopaliskowe na stanowisku Cząstków Polski XII, choć prowadzone na niewielką skalę, stworzyły badaczom pierwszą możliwość kompleksowej, wieloaspektowej analizy w celu zbadania tej hipotezy i określenia, jaki był charakter osadnictwa w tym miejscu. Dzięki integracji wyników analizy warunków naturalnych (gleby, hydrografia), obiektów wziemnych oraz artefaktów: ceramiki (technologia, stylistyka, petrografia), krzemieni (surowce, typologia, traseologia) i kamieni (surowce, typologia, traseologia) archeolodzy dowiedli, że stanowisko to stanowi pozostałość niewielkiej, krótkotrwałej osady będącej częścią małego, współczesnego jej mikroregionu osadniczego zasiedlonego w początkach środkowej fazy KCWR (wczesna faza nutowa). Mikroregion ten jest zatem przykładem peryferyjnej, krótkotrwałej i tym samym nieudanej kolonizacji społeczności pierwszych rolników.

 

Autor: A.C 

Redakcja: A.B. 

 

Komentarze eksperckie: 

prof. Joanna Pyzel – archeolog z Instytutu Archeologii UMCS, specjalizująca się w badaniach nad wczesnym neolitem Europy Środkowej, ze szczególnym uwzględnieniem społeczności pierwszych rolników oraz kultury ceramiki wstęgowej rytej. Jej zainteresowania badawcze koncentrują się na analizie przemian społeczno-kulturowych, organizacji osadnictwa oraz technologii i funkcji ceramiki w kontekście życia codziennego i praktyk społecznych.

dr Janusz Budziszewski – archeolog związany z Wydziałem Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się wytwórczością krzemieniarską społeczności młodszej epoki kamienia oraz epok późniejszych, ze szczególnym uwzględnieniem problemów związanych z pozyskiwaniem surowców skalnych i gospodarką nimi. 

prof. Katarzyna Pyżewicz – archeolog z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, specjalizująca się w badaniach nad paleolitem i mezolitem, ze szczególnym uwzględnieniem technologii kamiennych oraz zachowań gospodarczych społeczności łowiecko-zbierackich. Jej zainteresowania badawcze koncentrują się na analizie narzędzi krzemiennych, rekonstrukcji procesów ich wytwarzania i użytkowania, a także interpretacji funkcjonalnej zabytków w kontekście życia codziennego w pradziejach.

prof. Marcin Szydłowski – archeolog z Katedry Archeologii Uniwersytetu Szczecińskiego, specjalista w dziedzinie petroarcheologii. Prowadzi badania nad zróżnicowaniem surowcowym zabytków kamiennych, metod produkcji oraz śladów użytkowania. Ponadto zajmuje się określeniem proweniencji importów surowców kamiennych na Niżu Polskim.

Na podstawie:

Pyzel, Joanna, Budziszewski, Janusz, Pyżewicz, Katarzyna, Rauba-Bukowska, Anna and Szydłowski, Marcin. „Searching for islands of happiness – LBK settlement at Cząstków Polski site XII, Czosnów Commune in Mazovia, Central Poland” Praehistorische Zeitschrift, vol. 100, no. 1, 2025, pp. 39-64. https://doi.org/10.1515/pz-2024-2045