Równi za życia, równi po śmierci? O stratyfikacji społecznej w Los Tamarindos

Archeolodzy często próbują odtworzyć hierarchię dawnych społeczności, analizując przedmioty składane wraz ze zmarłymi. Złote ozdoby, importowane kosztowności czy misternie wykonane przedmioty mogą sugerować wysoką pozycję społeczną pochowanych osób. Ale co, jeśli różnice w wyposażeniu grobów mówią nam o czymś zupełnie innym? Czy układ pochówków i znajdujących się w nich przedmiotów może zdradzić więcej o organizacji dawnej społeczności niż samo bogactwo poszczególnych grobów? Właśnie z takimi pytaniami zmierzyli się badacze analizujący niewielkie cmentarzysko Los Tamarindos w zachodnim Meksyku. Najnowsze wyniki analiz geostatystycznych nie wskazują na istnienie jakiegokolwiek uchwytnego wzorca. Ale te rezultaty nie załamały badaczy. Wręcz przeciwnie.

Powrót do Los Tamarindos

O cmentarzysku Los Tamarindos pisaliśmy już dwa razy. W pierwszym tekście przedstawialiśmy samo stanowisko, a w drugim omawialiśmy potencjalne znaczenie symbolicznym przepalonych szczątków ludzkich. Na potrzeby dzisiejszego tekstu przypomnijmy jedynie, że Los Tamarindos to cmentarzysko ciałopalne położone w regionie Tierra Caliente, w stanie Michoacán, w zachodnim Meksyku. Na stosunkowo niewielkim obszarze, liczącym około 30 m², odkryto 42 pochówki popielnicowe. Zmarłych kremowano na stosach pogrzebowych, a następnie wybrane fragmenty przepalonych kości umieszczano w ceramicznych urnach. Wraz ze szczątkami archeolodzy odnaleźli różne darów grobowych, takich jak ozdoby wykonane z muszli czy kości, ostrza obsydianowe i miedziane dzwoneczki. Cmentarzysko było użytkowane w okresie poprzedzającym podbój regionu przez Imperium Tarasków.  Pochowani tam ludzie należeli najprawdopodobniej do lokalnej społeczności pretaraskańskiej. 

W dotychczasowych opracowaniach brakowało jednak szczegółowej analizy przestrzennego układu cmentarzyska. Choć plan stanowiska przedstawiono już w pierwszej publikacji, nie przeprowadzono dotąd pogłębionych badań, które pozwoliłyby ustalić, czy rozmieszczenie grobów podlegało określonym zasadom lub wzorcom. A może cechy pochówków lub wyposażenia wskazują, że sąsiednie groby wykazują między sobą podobieństwo? Gdyby tak było, z czego wynikają te skupiska?   Wyniki analiz zespołu badaczy z Polski i Meksyku ukazały się ostatnio na łamach czasopisma Journal of Archaeological Science: Reports. W tym tekście skrót samych badań prezentujemy w niniejszym tekście.

Nie wszystko złoto, co się świeci

Praktyka składania darów do grobów zmarłych jest znana od zarania dziejów i występuje w społecznościach zamieszkujących niemal wszystkie zakątki świata. Co sprawia, że ludzie od tak dawna wyposażają swoich zmarłych w rozmaite przedmioty, niekiedy bardzo cenne? Możliwych odpowiedzi jest wiele, a znaczenie takich darów zależało od wierzeń, tradycji i obrzędów poszczególnych społeczności. Przed archeologami stoi zatem nie lada zagwozdka. Jednym z najczęściej podejmowanych zagadnień archeologii funeralnej jest ustalenie, dlaczego określone przedmioty trafiały do grobów, co symbolizowały i dlaczego na jednym stanowisku znajduje się ich więcej niż na innym.. Badacze analizują między innymi zmiany w wyposażeniu grobów na przestrzeni kolejnych epok oraz różnice między poszczególnymi kulturami. Ale czy równie wiele może nam powiedzieć zróżnicowanie liczby i rodzaju darów grobowych w obrębie jednego cmentarzyska? Czy ich rozmieszczenie może odzwierciedlać jakieś podziały, relacje lub zasady obowiązujące w danej społeczności?

Ależ oczywiście! Zróżnicowanie wyposażenia grobowego stanowi jedno z podstawowych źródeł wiedzy o hierarchii społecznej w kulturach prehistorycznych i wczesnohistorycznych. W wielu przypadkach pochówki zawierające szczególnie liczne i cenne przedmioty określa się mianem grobów elitarnych, a niekiedy także grobów książęcych, królewskich czy władców.

Zasada takiego wnioskowania wydaje się prosta: im więcej przedmiotów i im większa ich wartość, tym wyższa pozycja społeczna zmarłego. Wyraźne różnice w wyposażeniu poszczególnych grobów mogą zatem świadczyć o istnieniu hierarchii w danej społeczności. Jeśli na jednym cmentarzysku obok pochówku pozbawionego wyposażenia znajduje się grób pełen złotych ozdób i kosztowności, to łatwo uznać, że ten pierwszy to przedstawiciel pospólstwa a drugi pochowany to członek lokalnych elit. Ten model interpretacyjny jak najbardziej często się sprawdza. W końcu przykładowo z naszej części Europy znane są bogate pochówki z epoki brązu lub przepełnione importami rzymskimi grobowce z okresu wpływów rzymskich. Ale czy ta zasada ma zastosowanie niezależnie od kultury, regionu i okresu chronologicznego?

Niekoniecznie. O ile takie rozumowanie jest bardzo zasadne w społecznościach takich  jak w starożytnym Egipcie, gdzie łatwo zidentyfikujemy grób faraona, to w innych kulturach, o których systemie społecznym nie wiemy tak dużo, może być trudniej. Dodatkowo nie możemy być pewni, czy wszystkie społeczności ludzkie miały zbliżony do naszego system wartości. Dla nas złoto jest cenniejsze niż srebro. Ale czy jest to system całkowcie uniwersalny? Nie możemy mieć co do tego pewności. Co więcej, w większości rejonów świata w materiale archeologicznym nie zachowuję się wiele materiałów organicznych. A wśród nich mogło być wiele dóbr, które były niezwykle cenne. Wyobraźmy sobie, że w pozornie ubogim grobie bez darów grobowych oryginalnie znajdowały się bogate tkaniny, arcydzieła wykonane z drewna, z egzotycznych piór ptaków…

Teorie alternatywne

Czy zatem jesteśmy zgubieni i powinniśmy zaniechać wszelkich badań nad obrządkiem pogrzebowym? Oczywiście, że nie. To, że jako archeolodzy badamy jedynie wycinek kultury materialnej, jest powszechnie wiadome. Przy określaniu, czy dany pochówek miał charakter elitarny, warto jednak sięgnąć po inne modele interpretacyjne, które wykraczają poza proste założenie: „im więcej i im bardziej bogato, tym bardziej elitarnie”. Jednym z takich modeli jest ten zaproponowany przez amerykańskiego archeologa Josepha Taintera. Określił on model “kosztów pracy” (ang. energy expenditure principle). Zgodnie z nim o wysokiej pozycji społecznej zmarłego może świadczyć nie tylko liczba i wartość przedmiotów złożonych w grobie, lecz także nakład pracy i zasobów niezbędnych do jego przygotowania. Im bardziej pracochłonna konstrukcja grobowa, tym większe prawdopodobieństwo, że jej wzniesienie wymagało zaangażowania znacznych sił i środków.

A co w przypadku pochówków ciałopalnych? Można przyjąć, że jednym ze wskaźników nakładu pracy i zużycia zasobów był stopień termicznego przekształcenia szczątków zmarłego. Mówiąc najprościej: im silniej przepalone kości, tym większy mógł być nakład pracy i środków potrzebnych do przeprowadzenia kremacji. Uzyskanie wysokiego stopnia przepalenia wymagało bowiem odpowiednio długiego podtrzymywania ognia, a co za tym idzie – więcej drewna opałowego. Cały proces mógł więc trwać dłużej i pochłaniać więcej zasobów, generując tym samym wyższe koszty związane z przygotowaniem stosu pogrzebowego i samą kremacją.

Ale czy układ grobów na cmentarzysku może wskazywać wyłącznie na tak zwaną hierarchizację wertykalną, czyli podział społeczności na osoby o wyższym i niższym statusie? Otóż nie. Alternatywnym sposobem interpretacji przestrzennego rozmieszczenia pochówków jest koncepcja horyzontalnego zróżnicowania społecznego. Zakłada ona, że różnice między członkami danej społeczności nie musiały wynikać wyłącznie z ich miejsca w hierarchii. Mogły być również związane z przynależnością do grup, które zajmowały równorzędną pozycję społeczną, ale różniły się prestiżem, zakresem wpływów, pełnionymi funkcjami, wykonywanym zawodem czy odrębnymi tradycjami kulturowymi. Takie grupy mogły obejmować rodziny, większe wspólnoty krewniacze lub klany. Ich członkowie mogli być chowani w osobnych skupiskach na cmentarzysku, a także kultywować własne, mniej lub bardziej odmienne zwyczaje pogrzebowe. Różnice te mogły przejawiać się zarówno w sposobie traktowania ciała zmarłego, jak i w rodzaju czy układzie darów grobowych.

Jedną z ważniejszych koncepcji rozwijających takie podejście jest hipoteza Saxe–Goldstein, wywodząca się z prac amerykańskiego antropologa Arthura Saxe’a z lat siedemdziesiątych XX wieku i rozwijana później przez Lynne Goldstein. Zgodnie z jej założeniami trwałe miejsca pochówku mogły służyć grupom krewniaczym do wyrażenia swojej tożsamości, prestiżu oraz praw do określonych zasobów, w tym ziemi. Regularne praktyki pogrzebowe i powracanie do tych samych miejsc pochówku pomagały podtrzymywać więzi między członkami grupy, a zarazem legitymizować jej roszczenia do kontroli nad określonym terytorium lub zasobami.

Koncepcja ta zdobyła dużą popularność w archeologii procesualnej, jednak z czasem spotkała się również z krytyką. Zarzucano jej przede wszystkim zbyt daleko idące utożsamianie układu cmentarzyska z organizacją grup pokrewieństwa oraz zakładanie, że skupiska grobów automatycznie odzwierciedlają istnienie określonych wspólnot rodzinnych czy klanowych. Krytycy zwracali uwagę, że podobne wzorce przestrzenne mogą wynikać z wielu innych czynników, takich jak chronologia pochówków, lokalne zwyczaje, dostępność miejsca czy zmiany w organizacji społeczności.

Archeologia poza statystycznymi wzorcami 

Mając na uwadze powyższe rozważania, a także brak widocznych na pierwszy rzut oka różnic w formie pochówków i bogactwie ich wyposażenia, badacze postanowili przyjrzeć się bliżej zgromadzonym dotychczas danym. Przeanalizowali zarówno informacje dotyczące ludzkich szczątków, jak i przedmiotów znalezionych w grobach. Wykorzystali do tego szereg metod analiz przestrzennych i geostatystycznych. Wyniki? Okazało się, że większość analizowanych cech nie układa się w wyraźny wzorzec przestrzenny ani nie wskazuje na istnienie skupisk podobnych do siebie pochówków. Ale zacznijmy od początku. Sprawdziliśmy najpierw, w jakiej odległości pochówki zaczynają się istotnie grupować. Biorąc pod uwagę powierzchnię cmentarzyska rzędu 30 m2, pierwsze wyraźne grupy są widoczne w odległości… 60 cm od siebie. Patrząc na plan stanowiska, można więc pokusić się o wskazanie kilku potencjalnych skupisk grobów. Tylko czy ich sąsiedztwo rzeczywiście wynika z podobieństwa pochówków? Czy łączy je coś więcej niż samo położenie? Dalsze analizy wykazały, że takiego wzorca nie ma, ani w zakresie wyposażenia grobowego, ani analizowanych dotychczas danych o szczątkach ludzkich. Widoczne były wprawdzie koncentracje grobów o zbliżonych charakterystykach, tworząc tak zwane hotspots. Koncentracje te dotyczyły odsetka kości o niższym stopniu przekształcenia termicznego. Nie były one jednak na tyle wyraźne, by można było uznać je za istotne statystycznie. Podobnie wyglądała sytuacja z łączną masą kości – wprawdzie dało się zauważyć lokalne skupiska, ale żadne nie osiągnęło poziomu istotności statystycznej.

Pewien wzór pojawił się dopiero przy analizie wyposażenia grobów, choć i tutaj zabrakło wyraźnego potwierdzenia. Potencjalnie jedynym ‘bogatszym’ lub ‘rytualnie ważniejszym’ typem zabytków były miedziane dzwoneczki. Źródła etnohistoryczne wskazują, że mogły stanowić ważny element stroju kapłanów lub szamanów podczas rozmaitych ceremonii, w tym rytuałów mających sprowadzić deszcz. Dźwięk licznych dzwoneczków miał przypominać padający deszcz i grzmoty. Według innych relacji mogły nawet przypominać ryk dzikich kotowatych. Alternatywnie dzwoneczki mogły zdobić tkaniny, którymi owijano ciało zmarłego, lub w których umieszczano kości zmarłego po kremacji.

Mimo tak interesujących możliwości interpretacyjnych analizy statystyczne nie wykazały statystycznie istotnego skupiska grobów z miedzianymi dzwoneczkami. Nie możemy więc mówić o wyraźnym przestrzennym wzorcu ich występowania. Trzeba przy tym pamiętać o jeszcze jednym ograniczeniu: jako archeolodzy badamy wyłącznie te elementy wyposażenia, które przetrwały do naszych czasów. Tymczasem źródła etnohistoryczne wskazują na ogromne znaczenie przedmiotów wykonanych z materiałów organicznych, w tym ptasich piór. Bogato zdobione tkaniny czy wyroby z piór mogły mieć nie tylko dużą wartość materialną, lecz także istotne znaczenie rytualne. Niestety, tego rodzaju wyposażenie w większości przypadków nie pozostawia po sobie śladów, przez co jego rola w dawnych obrzędach pogrzebowych pozostaje trudna do uchwycenia.

W południowej części cmentarzyska zarejestrowano skupisko zabytków ułożonych w owalnym kształcie. Wśród nich znajdowały się miedziane dzwoneczki oraz figurkę antropomorficzną. Grupa pochówków znajdująca się najbliżej tego skupiska tworzyła najwyraźniejsze zgrupowanie pod względem liczby i zróżnicowania darów grobowych. Nie jest to jednak grupa na tyle wyraźna, by można ją uznać za ‘elitarną’.. Ich umiejscowienie przy skupisku zabytków nie wskazuje także jednoznacznie na ich wyjątkowość. A co, jeśli te luźne zabytki to pozostałość po ceremonii pogrzebowej poświęconej wszystkim zmarłym pochowanym na cmentarzu?

To właśnie ta bliska agregacja pochówków, mała powierzchnia i brak wzorców skłoniły nas do postawienia tezy, że cmentarzysko było użytkowane przez stosunkowo małą, lokalną grupę, która nie wykazywała wyraźnej stratyfikacji społecznej. W nauce często radujemy się, gdy widzimy wzorce i korelacje. Smutek w naszych sercach budzi ich brak. Nie powinno tak być. W naszej opinii na przykładzie omawianego badania warto czasem skupić się na braku wzorca, podziału i systematyki. Bo ich brak również może być cechą dawnych grup ludzkich.

Na podstawie: Budziszewski, Adam, and José Luiz Punzo-Díaz. „Multi-scalar spatial analysis of Necrolandscape of Los Tamarindos cemetery in Tierra Caliente Michoacán.” Journal of Archaeological Science: Reports 76 (2026): 106149. 

Autor: Adam Budziszewski

Więcej tekstów tego autora

Redakcja: J.C.