Kościół N1 w „Marei”/Filoksenite: Historia, konstrukcja i rozwój kompleksu sakralnego

Kościół N1 w „Marei”/Filoksenite w Egipcie to przykład wczesnochrześcijańskiej architektury sakralnej, ukazujący fazy budowy, użycie bloków wapiennych i przekształcenia w kompleks pielgrzymkowy. W dzisiejszym tekście przedstawimy wynik najnowszych badań prowadzonych przez polskich archeologów w tym ważnym mieście położonym w Dolnym Egipcie.

O „Marei”/Filoksenite słów kilka

„Marea” (Filoksenite) to stanowisko archeologiczne położone w północnym Egipcie. Zlokalizowane 40 kilometrów na południowy-zachód od Aleksandrii, nad jeziorem Mareotis. Miasto rozwijało się jako ważny ośrodek na szlaku pielgrzymkowym prowadzącym do sanktuarium świętego Menasa, chrześcijańskiego męczennika, który oddał życie za nową wiarę na początku IV wieku n.e. Jego szczątki pochowano w Abu Mena, miejscowości położonej 17 km na południe od „Marei”/Filoksenite.

Filoksenite, badane przez archeologów z Uniwersytetu Warszawskiego od 2000 roku, powstało zapewne w ostatniej ćwierci V wieku jako miejsce postoju i odpoczynku dla pielgrzymów zmierzających z całego rzymskiego świata do grobu Menasa. Za panowania Justyniana I Wielkiego miasto rozbudowano według głęboko przemyślanego planu urbanistycznego, w zgodzie z najlepszymi tradycjami antyku. Najstarsza część miasta powstała na miejscu wcześniejszego kompleksu przemysłowo-portowego, funkcjonującego do początku III wieku n.e. 

Najbardziej imponującą odkrytą budowlą jest monumentalna bazylika z transeptem, wzniesiona w VI wieku. Jej wymiary (49 × 47 metrów) czynią ją drugim pod względem wielkości kościołem starożytnego Egiptu. W sąsiedztwie bazyliki zidentyfikowano dwa zespoły łaźni, rozległy dom mieszkalny z późnej starożytności oraz budynki magazynowe i latryny, tworzące spójny kompleks urbanistyczny.

Faza rzymska, oddzielona od bizantyńskiego miasta dwoma wiekami pustki osadniczej obejmuje kamienne molo o długości przekraczającej 160 metrów oraz wielki piec ceramiczny o średnicy 9 metrów, odkryty przez archeologów pod apsydą justyniańskiej bazyliki. Był to ośrodek masowej produkcji amfor wykorzystywanych do wywożenia wina, z którego produkcji w czasach rzymskich ten region słynął.

Kościół N1

Badacze z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej, profesor Tomasz Derda i doktor Piotr Zakrzewski, opublikowali we wrześniu ubiegłego roku na łamach czasopisma Antiquity artykuł poświęcony badaniom kościoła N1. Budynek ten wzniesiono około 250 metrów od głównego placu miasta, w jego południowej części.

Świątynia pierwotnie zbudowana była na planie odwróconej litery L i miała wymiary 9,60 × 27,23 metrów. Budynek przeszedł jednak wiele faz przebudowy. Przed wzniesieniem pierwszych fundamentów teren pod kościół wyrównano, tworząc warstwę wypełnioną fragmentami naczyń ceramicznych i zabezpieczoną gliną. Fundamenty wykonano z ociosanych bloków wapiennych, a naroża ścian podtrzymywały półokrągłe przypory. Do budowy murów użyto również bloków wapiennych, które następnie pokryto tynkiem zarówno na ścianach wewnętrznych, jak i zewnętrznych. Tynk składał się z mieszaniny wapna, piasku i żwiru, czasami wzbogaconej spalonymi resztkami materii organicznej.

Podłogi kościoła tworzyła jednolita posadzka kamienna, przy czym wybrane fragmenty świątyni zdobiono mozaikami wykonanymi techniką opus sectile.

Pomieszczenia kościoła w Marei

W pierwotnej formie kościół posiadał cztery pomieszczenia. Pierwsze z nich pełniło funkcję krytego przedsionka narteksu, a właściwie esonarteksu (wewnętrznego narteksu), ponieważ nie stanowiło głównego wejścia, lecz było dostępne wyłącznie z nawy. Tego typu przestrzeń w kościołach zwykle uzupełniano eksonarteksem, znajdującym się przy głównym wejściu, zazwyczaj osłoniętym portykiem. Oddzielenie esonarteksu od nawy podkreślały anty, czyli dwa boczne filary umieszczone w przejściu przy progu.

Jednak to pomieszczenie nie pełniło wyłącznie funkcji przedsionka. Na jego ścianach zachowało się malowidło przedstawiające postać kobiety. Aura ją otaczająca oraz postura i gestykulacja oranta wskazują, że jest to wizerunek świętej. Ponadto na ścianach widniała grecka inskrypcja funeralna, sugerująca istnienie pochówku podposadzkowego. W trakcie badań nie natrafiono jednak na jego ślady.

Znaleziska, a zwłaszcza figura lwa odkryta w pomieszczeniu sąsiadującym z malowidłem, sugerują, że mogło ono przedstawiać świętą Teklę, męczenniczkę chrześcijańską silnie związaną z kultem świętego Menasa. Naprzeciw malowidła, w obrębie esonarteksu, odkryto marmurową płytę osadzoną w gnieździe wyciętym w posadzce kościoła, być może wskazującą miejsce przechowywania relikwii. Prace archeologiczne pod tym poziomem nie wykazały jednak obecności relikwii pod płytą.

Pozostałe pomieszczenia to nawa połączona z prezbiterium i absydą, pastoforium oraz baptysterium. Brak kamiennej posadzki oraz obecność licznych mniejszych odcisków w podłodze pastoforium sugerują, że oryginalnie była całkowicie pokryta płytami marmurowymi.

Kościół miał kilka wejść, z których dwa prowadziły od południa do nawy. Kolejne dwa wejścia umożliwiały bezpośrednie dotarcie do baptysterium, podczas gdy dodatkowe wejście, różniące się od pozostałych wysokim progiem, prowadziło do nawy od północ. W późniejszych fazach trzy z tych otworów, czyli te prowadzące do baptysterium oraz umożliwiające dotarcie do nawy od północy, zostały zamurowane w trakcie rozbudowy kościoła.

Przemiany kościoła w Marei

W drugiej fazie budowy, prawdopodobnie zaledwie kilka dekad po wzniesieniu kościoła, duże, częściowo obrobione kamienie umieszczono w fundamentach świątyni, tworząc stylobat kolumnowego portyku.

Trzecia faza przebudowy skupiła się na południowej części kościoła. Zachodnią część kolumnady zabudowano dwoma pomieszczeniami. Większość konstrukcji wzniesionych w tym okresie wykonano z mniejszych kamieni i materiałów wtórnych, co wyraźnie wskazuje na niższy poziom budowlanej specjalizacji. W tym czasie kościół był już częścią większego kompleksu z centralnym dziedzińcem i studnią.

Krótko po zaprzestaniu pełnienia pierwotnej funkcji większość elementów dekoracyjnych została starannie usunięta. Część z nich zdeponowano w zamurowanej komorze magazynowej odkrytej w południowej części baptysterium, w tym mozaiki wykonane technikami opus sectile i opus tessellatum.

Znaczenie i datowanie faz kościoła N1 z Marei

W przeciwieństwie do niektórych budynków w Marei, Kościół N1 nie imponuje rozmiarem, lecz wyróżnia się wysoką jakością wykonania, zwłaszcza w pierwszej fazie. Jego pierwotna konstrukcja z bloków wapiennych była charakterystyczna dla wielu budynków w północnej, starszej części miasta. Może to sugerować, że budowa z użyciem bloków wapiennych była stosowana we wczesnej fazie rozwoju Marei. W związku z tym Kościół N1 prawdopodobnie powstał w tej fazie, oddzielony od współczesnych mu budowli, co może wskazywać, że pierwotnie był kościołem pozamiejskim, a jego wolnostojące położenie przy drodze prowadzącej pielgrzymów do Abu Mena nie było przypadkowe.

Nieograniczony wówczas istniejącymi budynkami, kościół wzniesiono jako zwartą, prostokątną konstrukcję z portykiem od strony południowej. W pierwszej fazie, prawdopodobnie w drugiej połowie VI wieku n.e., powstała struktura w kształcie odwróconej litery L, z baptysterium wydłużonym ku południu. Dopiero w późniejszych fazach dodano portyk, nadający kościołowi prostokątną bryłę.

Za panowania Herakliusza, czyli w czasie trzeciej przebudowy, kościół został włączony w większy kompleks. Przekształcił się wówczas z wolno stojącego budynku sakralnego w być może klasztor lub ksenodocheion, czyli hotel dla pielgrzymów. Datowanie tej przebudowy umożliwia znalezisko monety 12 nummi Herakliusza z mennicy w Aleksandrii.

 

Na podstawie: Derda T, Zakrzewski P. Church N1 at ‘Marea’/Philoxenite: an outstanding example of Late Antique sacral architecture. Antiquity. 2025; 99(408)