Miasto w mieście w mieście… – odkryto mozaiki z Astigi

Miasto nad rzeką Genil, położone w rzymskiej Betyce  na terenie dzisiejszej Andaluzji, w prowincji Sewilla w Hiszpanii, istnieje od co najmniej trzech tysiącleci i wciąż zaskakuje archeologów. Podczas niedawnych ratowniczych badań wykopaliskowych w samym sercu współczesnej Éciji odkryto zespół prywatnych łaźni z unikatową mozaiką z czasów rzymskich. Nie jest to jednak tylko kolejny przykład opus tessellatum. To wyjątkowe znalezisko opowiada historię ciągłości osadniczej równie długiej jak dzieje samego miasta.

Osada trwająca przez tysiąclecia

Osada, położona na żyznych równinach w zakolu rzeki Genil, była zamieszkana już w epoce brązu. Dogodna lokalizacja i duży potencjał rolniczy sprawiły, że już w IX wieku p.n.e. nastąpił gwałtowny wzrost liczby jej mieszkańców. Przed przybyciem Rzymian przyszłe Astigi było ufortyfikowaną osadą (oppidum) zamieszkaną przez Turdetanów , rdzenną, przedrzymską ludność południowej części Półwyspu Iberyjskiego.

Po przejęciu kontroli nad Betyką w następstwie II wojny punickiej, pod koniec III wieku p.n.e., Rzymianie intensywnie rozwijali rolnictwo i przyspieszyli urbanizację regionu. Pliniusz Starszy , rzymski historyk i pisarz żyjący w I wieku n.e. , wychwalał Betykę następującymi słowami:

„[Betyka] […] zajmuje pierwsze miejsce wśród wszystkich prowincji pod względem bogactwa upraw oraz szczególnej żyzności i bujności roślinności” 

Pliniusz Starszy, Historia naturalna 2.7

Dawne oppidum zostało przekształcone w rzymską kolonię przez cesarza Oktawiana Augusta w latach 23–22 p.n.e. Osiedlił on tam weteranów swojej armii, a nowemu miastu nadał nazwę Colonia Augusta Firma Astigi.

Przez cały okres rzymski miasto rozwijało się pokojowo, powiększając swoje terytorium i stając się ważnym ośrodkiem administracyjnym środkowej Betyki. Spokojne funkcjonowanie miasta przerwały najazdy Wizygotów w V wieku n.e. W późnej starożytności przeszło ono znaczące przemiany, a dwa stulecia później stanęło w obliczu kolejnego politycznego i kulturowego przełomu.

Na początku VIII wieku n.e. Półwysep Iberyjski znalazł się pod panowaniem nowej światowej potęgi, Arabów, którzy pod wodzą utalentowanego dowódcy i zdobywcy Tarika ibn Zijada przejęli kontrolę nad Betyką. Nazwa miasta zmieniła się ponownie, z Astigi na arabskie Istiǧǧa.

Rzymskie miasto w pełnej krasie

Dzięki licznym ratowniczym badaniom wykopaliskowym prowadzonym w różnych częściach miasta archeolodzy są dziś w stanie odtworzyć wyjątkowo kompletny krajobraz urbanistyczny Astigi z okresu cesarstwa. Miasto zaplanowano według regularnej siatki hippodamejskiej. Znajdowały się w nim wszystkie elementy architektoniczne charakterystyczne dla rzymskiego ośrodka miejskiego: okręg sakralny ze świątyniami i miejscami kultu (temenos), przestrzenie handlowe i miejsca zgromadzeń publicznych, takie jak forum i bazyliki, a także monumentalne budowle widowiskowe, między innymi amfiteatr i cyrk.

Przede wszystkim jednak Astigi było miastem zamieszkanym przez ludzi. Wieloletnie badania wykopaliskowe prowadzone w pobliżu dzisiejszego Plaza de Armas del Alcázar Real odsłoniły wyjątkową dzielnicę mieszkalną zajętą przez rzymskie domus, rozległe miejskie domy. W tej części miasta zachowała się najdłuższa ze zidentyfikowanych dotychczas sekwencji archeologicznych, sięgająca epoki brązu. Najbardziej monumentalnie reprezentowany jest jednak okres rzymski.

Podczas badań tak zwanego Domus 1 archeolodzy odkryli niezwykle kunsztowną mozaikę przedstawiającą mitologiczne romanse Zeusa/Jowisza (los amores de Zeus). Poszczególne sceny należą do najwspanialszych przykładów precyzji i umiejętności rzemieślników działających w tamtym okresie.

Amores de Zeus , mozaika z Domus 1, odkryta podczas badań na Plaza de Armas del Alcázar Real.
Za: García Dils de la Vega i Ordóñez 2023: 203.

Domus 1 nie jest odosobnionym przypadkiem. Wiele budynków mieszkalnych w rzymskim Astigi było bogato dekorowanych. Przykładem jest domus przy Plaza de Santiago, którego opus tessellatum , mozaika wykonana z niewielkich, kwadratowych kamiennych tesser, przedstawia mitologiczną scenę triumfu Bachusa. Innym znaleziskiem jest mozaika odkryta w domus przy Avenida Miguel de Cervantes, ukazująca alegorię wiosny.

 

Bogate mozaiki… wszędzie!

I wreszcie , zaledwie kilka tygodni temu, podczas ratowniczych badań wykopaliskowych prowadzonych przy Casas Consistoriales, w samym sercu współczesnej Éciji, zespół miejscowych archeologów i konserwatorów odkrył kolejną część dzielnicy mieszkalnej. Odsłonięto fragment nowego rzymskiego domus, obejmującego zespół prywatnych łaźni z bogato dekorowanymi posadzkami.

„Mamy tu geometryczny wzór dekorujący zewnętrzną część mozaiki, z motywem trójwymiarowej swastyki otaczającym centralny panel figuralny. Najprawdopodobniej przedstawia on pory roku”.

– Sergio García Dils de la Vega, główny archeolog miejski Éciji

Alegoryczne przedstawienia pór roku są dobrze znane z innych budowli odkrytych nie tylko w Éciji, lecz także w całym regionie rzeki Genil. Zdaniem archeologów ta szeroka na pięć metrów mozaika wykonana w technice opus tessellatum powstała w drugiej połowie II wieku n.e.

Podczas badań odsłonięto również rozbudowany system podposadzkowych instalacji wodnych. Służyły one do doprowadzania wody do basenów oraz rozprowadzania gorącego powietrza ogrzewającego pomieszczenia łaźni.

Życie w domu nie zakończyło się jednak wraz z opuszczeniem łaźni. Materiał archeologiczny opowiada historię sięgającą czasów przednowoczesnych. W późnej starożytności opuszczone domus zaczęto wykorzystywać jako wysypisko odpadów. Później centralna część mozaiki , zasypana już warstwami ziemi i gruzu pochodzącymi ze średniowiecznego miasta, została uszkodzona przez fundamenty XVI-wiecznych budynków.

Historia ta rozwija się również współcześnie. Dzisiejsi mieszkańcy Éciji, w tym sami archeolodzy, próbują zrozumieć długie dzieje miasta, stopniowo odsłaniając kolejne fragmenty przeszłości Astigi.

Wysypisko odpadów, składające się z fragmentów późnorzymskiej ceramiki, wypełniające kanały wcześniejszych instalacji rzymskich łaźni.
Autor: Sergio García Dils de la Vega. Licencja: dzięki uprzejmości Sergia Garcíi Dilsa de la Vegi.

Artykuł wraz z fotografiami może być bezpłatnie przedrukowywany pod warunkiem podania źródła.

Bibliografia

García-Dils 2021: Sergio García-Dils de la Vega. “Colonia Augusta Firma – Astigi”. En Trinidad Nogales Basarrate (ed.). Ciudades Romanas de Hispania. Cities of Roman Hispania. Roma–Bristol: “L’Erma” di Bretschneider, pp. 213–226.

García-Dils & Ordóñez 2023: Sergio García-Dils de la Vega y Salvador Ordóñez Agulla. “The Mosaics of the Domus I of the Plaza de Armas of the Royal Alcazar in Roman colonia Augusta Firma – Astigi (Écija, Seville, Spain) – II”. JMR 16, pp. 201–238.

Autor: Jerzy Oleksiak

Więcej tekstów tego autora

Redakcja i tłumaczenie: J.C.