
Niepozorne gliniane naczynie może opowiedzieć zaskakująco wiele o społeczeństwie, które je wytworzyło. W Japonii naczynia ogame służyły zarówno do przechowywania produktów, jak i podczas obrzędów pogrzebowych Analiza ich kształtów pozwala prześledzić przemiany rzemiosła ceramicznego, organizacji produkcji i kultury materialnej Japonii.
Okres Edo
Okres Edo (1603-1868) zapoczątkowany został przez zwycięstwo w wojnie domowej rodu Tokuwaga. W pierwszych latach pokoju utworzyli oni instytucję siogunatu.
Tokugawowie kontrolowali lokalnych panów feudalnych, daimyō, pozostawiając im jednak pewną autonomię. W okresie pokoju i względnej stabilizacji samuraje stopniowo odchodzili od służby wojskowej i coraz częściej obejmowali stanowiska urzędnicze Jednocześnie Japonia znacząco ograniczyła kontakty z zagranicą, zwłaszcza z państwami europejskimi, których wpływy kolonialne, działalność misyjna i ekspansja handlowa coraz silniej zaznaczały się w Azji Wschodniej. Nie oznaczało to jednak całkowitego odcięcia kraju od świata zewnętrznego. Ograniczona wymiana handlowa i dyplomatyczna odbywała się przede wszystkim za pośrednictwem portu w Nagasaki, gdzie pod ścisłą kontrolą władz przyjmowano chińskich i niderlandzkich kupców. Drugim miejscem, w którym dopuszczony były kontakty handlowe z obcymi handlarzami był port Karatsu na wyspie Kiusiu. Jednakże w tym drugim porcie, zakres i liczba przyjmowanych okrętów był wyraźnie mniejszy niż w Nagasaki. W okresie ograniczonych kontaktów zewnętrznych na japońskich wyspach rozwijały się miasta, rzemiosło i handel. Rozkwitała również kultura mieszczańska, której ważnymi przejawami stały się teatr kabuki oraz drzeworyty ukiyo-e, przedstawiające między innymi sceny z życia codziennego, aktorów i popularne dzielnice rozrywki.

Domena publiczna
Polityka handlowa Japonii wpływała również na sytuację na rynkach zagranicznych. W latach 1647–1648 Chiny wprowadziły embargo na eksport porcelany, co otworzyło japońskim wytwórcom drogę do zwiększenia udziału w handlu z Zachodem. Garncarze z prowincji Hizen, położonej na wyspie Kiusiu, rozwinęli produkcję, aby zaspokoić rosnący popyt. Proces ten sprzyjał doskonaleniu technik wytwórczych oraz upowszechnianiu bardziej ujednoliconych form i standardów produkcji porcelany. Choć zmiany te wiązały się przede wszystkim z produkcją przeznaczoną na eksport, ich wpływ mógł zaznaczyć się również w wyrobach wytwarzanych na rynek krajowy, takich jak ogame.
O ogame słów kilka
Naczynia ogame to kamionkowe wazy zasobowe o różnorodnych funkcjach: służyły do fermentacji i przechowywania płynów, a także jako urny pogrzebowe. Według źródeł historycznych w naczyniach ogame przechowywano między innymi wodę, sos sojowy, ale też… Ludzkie odchody. To zaskakująco szeroki zakres zastosowań.
Prawdziwy rozwój produkcji ogame nastąpił po wojnie Imjin (1592–1598) wielu koreańskich rzemieślników zostało przesiedlonych na Kiusiu, wprowadzając techniki produkcji porcelany, które doprowadziły do powstania japońskiego przemysłu porcelanowego w Arita w prowincji Hizen na początku XVII wieku. Rozwój regionalnej produkcji ceramicznej doprowadził do wyraźnego zróżnicowania jej dwóch głównych nurtów: porcelany przeznaczonej na eksport oraz kamionki wytwarzanej przede wszystkim na potrzeby rynku krajowego. Podział ten na długi czas ukształtował ceramiczną tożsamość regionu.

Domena publiczna
Ceramika produkowana w Hizen ustępowała jakością chińskiej porcelanie. Zauważali to nie tylko odbiorcy w Azji. Wspominali o tym też kupcy przybyli z Europy.
Nie zahamowało to rozwoju produkcji. Mimo niższej jakości, popyt na naczynia z Hizen pozostawał znaczny. Piece w rejonie Arita nadal wytwarzały niebiesko-białą porcelanę, która trafiała na rynki zagraniczne za pośrednictwem europejskich sieci handlowych. Istotną rolę w jej dystrybucji odgrywali Holendrzy, a szlaki handlowe prowadzące przez Filipiny umożliwiały dotarcie japońskich wyrobów również do hiszpańskich posiadłości kolonialnych. W rezultacie porcelana z Hizen docierała do wielu zakątków Azji Południowo-Wschodniej, między innymi do Indonezji, Wietnamu, Tajlandii, Kambodży i na Filipiny, a także do Meksyku.

ⒸPekachu, na licencji CC BY-SA 4.0
W XIX wieku przemiany gospodarcze i technologiczne oraz stopniowy zanik feudalnych struktur gospodarczych przyczyniły się do ograniczenia produkcji naczyń ogame. Proces ten nasilił się w okresie restauracji Meiji, kiedy Japonia wkroczyła na drogę intensywnej modernizacji. Zmiany objęły również praktyki pogrzebowe. Choć na początku okresu Meiji władze podejmowały działania na rzecz odejścia od kremacji, praktyka ta nie zanikła, a jej popularność wśród ludności japońskiej początkowo wzrosła.
Dostrzegając znaczenie lokalnej produkcji ceramicznej w regionie Hizen, James Frances Loftus, badacz z Tokijskiego Instytutu Nauki, postanowił prześledzić zmiany w wytwarzaniu naczyń ogame od okresu Edo po epokę Meiji. W centrum jego zainteresowań znalazła się morfologia tych naczyń i jej przemiany na przestrzeni kolejnych stuleci. Czy ich kształty ewoluowały wraz z rozwojem technik produkcyjnych? Czy z czasem stawały się bardziej ujednolicone? A może obserwowane różnice wynikały przede wszystkim ze zmieniających się funkcji: od przechowywania i fermentacji sosu sojowego po zastosowanie w obrzędach pogrzebowych?
Wyniki badań poświęconych tym zagadnieniom opublikowano niedawno na łamach czasopisma Open Archaeology.
Forma na granicy funkcji i rytuału
Metody morfometryczne i statystyczne pozwoliły uchwycić stopniową standaryzację kształtów naczyń ogame, która nastąpiła na przełomie XVII i XVIII wieku. Co ciekawe, ich morfologia była również uzależniona od przeznaczenia. Naczynia wykorzystywane w kontekście pogrzebowym były wyższe i węższe, podczas gdy egzemplarze użytkowe charakteryzowały się szerszym wylewem. Zaobserwowane różnice wskazują, że kształt naczyń dostosowywano do ich funkcji, a postępująca standaryzacja mogła świadczyć o rosnącej kontroli nad procesem wytwórczym. Zmiany te prawdopodobnie odzwierciedlają szersze przemiany w organizacji produkcji i nadzorze nad regionalnym rzemiosłem ceramicznym.
Standaryzacja mogła służyć usprawnieniu procesu produkcji poprzez upowszechnienie określonych, powtarzalnych form ogame, a także ułatwiać kontrolę jakości wyrobów. Niewykluczone, że sprzyjała również zaspokajaniu rosnącego popytu, zarówno na rynku krajowym, jak i zagranicznym.
Kształt urn ogame również nie był przypadkowy. Brak typowych funkcji użytkowych, takich jak przechowywanie płynów, oznaczał, że naczynia te nie wymagały szerokiego wylewu Smukła, wydłużona forma mogła nadawać im bardziej dostojny wygląd, a zarazem ułatwiać umieszczanie w nich szczątków kostnych i przedmiotów grobowych. Mniejsza zmienność kształtów urn pogrzebowych może wskazywać, że zwyczaje związane z pochówkiem narzucały bardziej rygorystyczne wymagania dotyczące ich formy. Innym możliwym wyjaśnieniem jest udział mniejszej liczby ośrodków produkcyjnych w ich wytwarzaniu lub dostarczaniu. Nawet jeśli urny pochodziły z tych samych warsztatów co naczynia ogame przeznaczone do użytku domowego, do celów pogrzebowych wybierano przede wszystkim formy smukłe i wydłużone. Mogły one odpowiadać zarówno praktycznym potrzebom pochówku, jak i określonym preferencjom estetycznym czy symbolicznym.

Domena publiczna
Obserwacje te wpisują się w szersze rozważania antropologiczne na temat przemian znaczenia przedmiotów codziennego użytku, gdy zostają włączone w obrzędy związane ze śmiercią. W wielu kulturach rzeczy pierwotnie służące praktycznym celom zyskują w kontekście pogrzebowym nowe znaczenia symboliczne. Ich forma i wygląd mogą wówczas przywoływać skojarzenia z przechowywaniem, przejściem między stanami lub przemianą. W przypadku urn ogame różnice kształtów mogą zatem odzwierciedlać nie tylko odmienne wymagania funkcjonalne, lecz także sposób, w jaki przedmioty ceramiczne dostosowywano do szczególnego kontekstu rytualnego.
Historia naczyń ogame pokazuje, że nawet pozornie proste wyroby ceramiczne mogą dostarczyć cennych informacji o przemianach gospodarczych, technologicznych i kulturowych. Stopniowa standaryzacja ich kształtów, widoczna od przełomu XVII i XVIII wieku, wskazuje na zmiany w organizacji produkcji i rosnące znaczenie powtarzalnych form. Jednocześnie różnice między naczyniami użytkowymi a urnami pogrzebowymi przypominają, że o kształcie przedmiotu nie decydują wyłącznie możliwości techniczne czy względy praktyczne, lecz także kontekst, w którym jest on wykorzystywany.
W tym świetle naczynia ogame stają się czymś więcej niż świadectwem lokalnego rzemiosła ceramicznego. Ich historia pozwala prześledzić, jak przemiany w sposobach wytwarzania i użytkowania przedmiotów splatały się z codziennymi potrzebami, rozwojem handlu oraz zmianami geopolitycznymi.
Na podstawie: Loftus, James Frances. „Water, Soy Sauce, Feces, and Death: A Geometric Morphometric and Machine Learning Analysis of Edo-Period Ogame Jars, Japan.” Open Archaeology 12.1 (2026): 20250083.
Autor: Adam Budziszewski
Redakcja: J.C.
