W starożytnym Egipcie metale kojarzą się zwykle ze złotem faraonów i skarbami królewskich grobowców. Tymczasem badania w Tell el-Retaba pokazują, jak wyglądała codzienna praca z miedzią i brązem w osadzie na wschodnich rubieżach państwa. Polsko-słowacki zespół odkrył ślady niewielkiej produkcji metalurgicznej, które rzucają nowe światło na technologię Nowego Państwa i Trzeciego Okresu Przejściowego.
Polscy i słowaccy badacze pracujący na stanowisku Tell el-Retaba w Egipcie odkryli ślady lokalnej działalności metalurgicznej datowanej głównie na czasy wczesnego Nowego Państwa i Trzeciego Okresu Przejściowego, czyli około 1550–664 p.n.e. O ile z tego okresu dobrze znamy złotą maskę Tutanchamona czy skarby z Tanis, o tyle znacznie mniej wiadomo o codziennym wykorzystaniu metali w egipskich osadach. Nowe badania przybliżają właśnie tę mniej spektakularną, ale niezwykle ważną stronę życia w starożytnym Egipcie.
© Martin Odler
Opublikowany niedawno artykuł w czasopiśmie Egypt and Levant rzuca nowe światło na metalurgię osadniczą w starożytnym Egipcie. Autorami publikacji są egiptolog doktor Martin Odler z Newcastle University oraz archeometalurg Jiří Kmošek z Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu i Instytutu Fizyki Jądrowej Czeskiej Akademii Nauk. Badania przeprowadzono we współpracy z naukowcami z Instytutu Orientalistyki Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie oraz Uniwersytetu Warszawskiego. Polscy i słowaccy egiptolodzy prowadzą prace w Tell el-Retaba od ponad 15 lat.
Świeżo przetworzona miedź, a nie tylko recykling
Jak podkreśla główny autor badań, jednym z najciekawszych odkryć są ślady świeżo przetworzonej miedzi, prawdopodobnie pochodzącej z pobliskiej Pustyni Wschodniej lub Półwyspu Synaj. Materiał ten datowany jest na wczesne Nowe Państwo, czyli połowę II tysiąclecia p.n.e.
To ważne ustalenie, ponieważ dotąd często zakładano, że w czasach Nowego Państwa miedź była niemal wyłącznie przetapiana i wykorzystywana ponownie. Wyniki z Tell el-Retaba sugerują natomiast, że stanowisko to mogło być jednym z punktów, przez które nowo wydobyta miedź trafiała do Doliny Nilu.
Badacze zidentyfikowali także fragment miedzianej sztaby, należącej do bardzo rzadkich znalezisk tego typu w dziejach starożytnego Egiptu. To odkrycie dodatkowo wzmacnia znaczenie stanowiska dla badań nad pozyskiwaniem i dystrybucją surowców metalicznych.
Nietypowy srebrny zabytek i ślady stopów
Wśród znalezisk znalazła się również wyjątkowa srebrna szpila zapinkowa z wczesnego Nowego Państwa. Analizy wykazały, że zawiera ona aż 7% ołowiu. Taki skład nie był dotąd rozpoznany w egipskich srebrnych artefaktach, co czyni zabytek szczególnie interesującym z punktu widzenia historii technologii.
Równie istotne są wyniki odnoszące się do schyłku II i początku I tysiąclecia p.n.e., a więc do wczesnej epoki żelaza w Egipcie. Badanie przyniosło pierwsze tak systematyczne dane dotyczące metalurgii osadniczej z tego okresu. Pokazało ono kontynuację produkcji brązu cynowego, dominującego surowca późnej epoki brązu, a także stosowanie nietypowego stopu miedzi z ołowiem, rzadko zachowującego się w egipskim materiale archeologicznym.
Jak badano metale z Tell el-Retaba?
Zespół przeanalizował 31 próbek metalowych zabytków i pozostałości produkcyjnych. W badaniach wykorzystano przenośny spektrometr fluorescencji rentgenowskiej (pXRF), przygotowano zgłady metalograficzne oraz zastosowano mikroskopię metalograficzną, która pozwala rozpoznać fazy metaliczne i lepiej zrozumieć procesy technologiczne.
Wyniki pokazały złożony obraz lokalnej metalurgii, obejmujący wykorzystanie różnych stopów, w tym brązu cynowego i miedzi ołowiowej. Dzięki temu udało się po raz pierwszy tak szeroko udokumentować niewielkoskalową metalurgię osadniczą na stanowisku egipskim.
Analizy przeprowadzono za zgodą egipskiego Ministerstwa Turystyki i Starożytności, a badania laboratoryjne wykonano w laboratorium Francuskiego Instytutu Archeologii Orientalnej w Kairze.
© Lenka Horáková
Tell el-Retaba – osada i twierdza na pograniczu
Tell el-Retaba, położone w Wadi Tumilat, było ważną osadą i twierdzą wojskową od Drugiego Okresu Przejściowego, przez Nowe Państwo, aż po Trzeci Okres Przejściowy. Jego strategiczne położenie przy północno-wschodniej granicy Egiptu sprawiało, że miejsce to odgrywało istotną rolę w handlu, kontaktach międzyregionalnych i wymianie kulturowej.
Na stanowisku szczególną wagę przykłada się do precyzyjnego odczytywania stratygrafii, dzięki czemu odkryte pozostałości metalurgiczne pozwalają śledzić zmiany technologiczne zachodzące przez setki lat.
Publikacja jest także hołdem dla Květy Smolárikovej, cenionej członkini misji, która zmarła w roku 2024.
Dane publikacji
Artykuł ten można bezpłatnie przedrukować, z podaniem źródła. Fotografie mogą być wykorzystane, jeśli zachowane zostaną prawa autorskie.
Autor
Martin Odler jest wizytującym naukowcem w School of History, Classics and Archaeology Uniwersytetu w Newcastle (Wielka Brytania). Opublikował trzy monografie i liczne artykuły na temat starożytnej miedzi egipskiej i nubijskiej, zwłaszcza z epoki brązu.