Kosmowizja wielu kultur prekolumbijskich Andów opierała się na obserwacji zjawisk astronomicznych. To właśnie one pomagały wyznaczać rytm roku, porządkować kalendarz obrzędowy i interpretować relacje między światem ludzi oraz przyrody a kosmosem. Wiedza ta znajdowała odzwierciedlenie zarówno w orientacji architektury ceremonialnej, jak i w ikonografii przedstawień tworzonych przez dawne społeczności.
Jednym z miejsc, gdzie takie wyobrażenia mogły zostać utrwalone w formie sztuki naskalnej, jest stanowisko Toro Muerto na południowym wybrzeżu Peru. Analiza ikonografii głazu TM 2498 z wyróżnionego tam Sektora X sugeruje, że złożona kompozycja rytów może pozostawać w związku z obserwacjami astronomicznymi prowadzonymi w tym miejscu.
© Archiwum PIA-TM, na licencji CC BY-NC-ND 4.0.
Kosmowizja społeczności prekolumbijskich Andów
Kosmowizja to sposób rozumienia struktury świata i relacji między ludźmi, przyrodą i zjawiskami kosmicznymi. W regionie Środkowych Andów obserwacje cykli Słońca, Księżyca i gwiazd miały zarówno znaczenie praktyczne jak i symboliczne. Pozwalały wyznaczać rytm roku i śledzić zmiany zachodzące w środowisku naturalnym. Jednocześnie stanowiły część porządku regulującego życie społeczności i kalendarz rytualny.
Wiedza zgromadzona na podstawie obserwacji ciał niebieskich znajdowała odzwierciedlenie zarówno w orientacji architektury sakralnej, na przykład w kulturze Inków, jak i w ikonografii niektórych stanowisk.
Sektor X – wyjątkowa część stanowiska Toro Muerto
Toro Muerto to rozległe stanowisko ceremonialne, na którego obszarze zidentyfikowano blisko 2600 bloków skalnych pokrytych petroglifami przedstawiającymi motywy geometryczne, zoomorficzne i antropomorficzne. Szczególnie interesującą częścią tego kompleksu jest tak zwany Sektor X. Jest to niewielki, lecz pod wieloma względami wyróżniający się obszar stanowiska.
© Archiwum PIA-TM, na licencji CC BY-NC-ND 4.0.
W miejscu tym w latach 2017-2018 zadokumentowano blisko 100 dekorowanych bloków skalnych. Analiza tego zespołu doprowadziła badaczy do hipotezy, że Sektor X mógł być wykorzystywany do prowadzenia obserwacji astronomicznych Jeśli tak było, pytanie brzmi: czy ikonografia tego miejsca również zachowuje ślady wiedzy astronomicznej?
Ikonografia zachodniego panelu TM 2498
Największym głazem w całym zespole Sektora X jest centralnie położony wielotonowy blok TM 2498. Jego zachodnia ściana, mierząca kilkanaście metrów kwadratowych, jest gęsto pokryta wykutymi w skale przedstawieniami.
przerys: J. Z. Wołoszyn © Archiwum PIA-TM, na licencji CC BY-NC-ND 4.0.
Cała kompozycja zorganizowana jest wokół wyraźnej osi pionowej, wyznaczonej przez duży motyw geometryczny umieszczony w centrum przedstawienia. Po jego obu stronach umieszczono dwa otoczone promieniami okręgi, które stanowią prawdopodobnie jedne z najważniejszych elementów całego przedstawienia i wstępnie interpretowane są jako wyobrażenia Słońca. Wstępnie interpretuje się je jako wyobrażenia Słońca w dwóch skrajnych położeniach rocznego cyklu, a więc w momentach przesilenia zimowego i letniego.
© Archiwum PIA-TM, na licencji CC BY-NC-ND 4.0.
Wokół nich rozmieszczono inne elementy: półkoliste motywy geometryczne, skupiska kropek oraz przedstawienia ptaków, czworonogów oraz istot antropomorficznych ze wzniesionymi ku górze ramionami.
Poszukując odpowiedzi na pytanie o symbolikę tego złożonego obrazu – musimy odwołać się do materiałów porównawczych. Twórcy petroglifów z Toro Muerto nie pozostawili po sobie świadectw pisanych, dlatego interpretacja opiera się przede wszystkim na analizie ikonografii oraz wiedzy archeologicznej dotyczącej wyobrażeń o kosmosie ludności Andów archeolodzy zebrali do tej pory.
Porównanie z ikonografią kultury Moche
Analogii ikonograficznych, które można tu przywołać, nie ma wiele. Najlepszą z nich są murale kultury Moche rozwijającej się na północnym wybrzeżu Peru między I a VIII w. n.e.
Reliefy z kompleksu świątynnego Huaca de la Luna należą do najlepiej rozpoznanych wizualnych reprezentacji kosmowizji w regionie Andów. Choć ośrodki Moche znajdowały się kilkaset kilometrów na północ od Toro Muerto, zasięg oddziaływania ich tradycji wizualnej wzdłuż wybrzeża Peru oraz prawdopodobnie zbliżona chronologia sprawiają, że stanowią one użyteczny punkt odniesienia w analizach porównawczych.
© Uceda et al. 2016.
Murale Moche przedstawiają złożone kompozycje z motywami astralnymi, postaciami ludzkimi i zwierzętami rozmieszczonymi wokół centralnych symboli. Interpretowane są one jako wizualne przedstawienia kosmicznego porządku łączącego zjawiska astronomiczne z cyklami przyrodniczymi i opartymi na tych przemianach rytuałami.
W ikonografii zachodniego panelu bloku TM 2498 widoczne są podobne zestawy motywów, rozmieszczone w analogicznym porządku. Choć kompozycja petroglifu jest znacznie bardziej schematyczna, dostrzegalne analogie formalne mogą sugerować odwołanie do podobnych koncepcji kosmologicznych oraz zbliżonego sposobu przedstawiania zjawisk astronomicznych i ich wpływu na środowisko.
Jak interpretować petroglify z TM 2498?
Analiza ikonografii panelu TM 2498 pozwala zaproponować cztery możliwe kierunki interpretacji znaczenia jego ikonografii. Interpretacje nie wykluczają się, choć każda nadaje ikonografii inne znaczenie i skłania do spojrzenia na to przedstawienie z różnych perspektyw.
Dwa motywy promieniste, interpretowane jako symbole solarne, mogą odnosić się do obserwacji cyklu słonecznego – być może do momentów przesileń lub równonocy, które mogły mieć szczególne znaczenie w kontekście organizowanych tu ceremonii. W takim ujęciu pozostałe elementy kompozycji, takie jak zestawy kropek czy półkoliste motywy geometryczne, mogłyby odnosić się do innych zjawisk astronomicznych, które obserwowano, na przykład cykli księżycowych.
© Archiwum PIA-TM, na licencji CC BY-NC-ND 4.0.
Obecność przedstawień zwierząt oraz elementów geometrycznych może jednocześnie wskazywać na próbę powiązania obserwowanych zjawisk kosmicznych ze zmianami zachodzącymi w środowisku naturalnym i cyklami przyrodniczymi. W tym wypadku, petroglify pełniłyby funkcję kalendarza.
Nie można też wykluczyć, że część motywów odnosi się do wizualnych reprezentacji nieba – w wielu kulturach andyjskich układy gwiazd i tzw. “ciemne konstelacje” na Drodze Mlecznej interpretowano jako figury zwierząt lub postaci mitycznych. W tym wypadku, petroglify mogłyby stanowić formę mapy nieba.
Z kolei obecność antropomorficznych postaci z uniesionymi ramionami w pobliżu symboli solarnych może sugerować związek przedstawienia z praktykami rytualnymi towarzyszącymi obserwacjom astronomicznym. Ikonografia mogła być nie tylko częścią czynności rytualnych, ale też formą ilustracji przeprowadzanych obrzędów.
© Archiwum PIA-TM, na licencji CC BY-NC-ND 4.0.
Petroglify jako zapis wiedzy astronomicznej
Choć przedstawione interpretacje pozostają hipotezami, analiza ikonografii oraz orientacji panelu sugeruje, że kompozycja petroglifu TM 2498 nie była przypadkowa. Najprawdopodobniej stanowiła ona część szerszego systemu znaków związanych z obserwacjami astronomicznymi prowadzonymi w obrębie Sektora X.
Dalsze badania, obejmujące pomiary archeoastronomiczne i analizę innych paneli w tej części stanowiska, mogą pomóc lepiej zrozumieć znaczenie tego miejsca oraz rolę sztuki naskalnej w przekazywaniu wiedzy o cyklach kosmicznych w dawnych społecznościach andyjskich.
Na obecnym etapie badań znaczenie petroglifu TM 2498 pozostaje nierozstrzygnięte. Jednak jego złożona kompozycja wskazuje, że przedstawienie to mogło mieć kluczowe znaczenie w kontekście funkcji i znaczenia całego Sektora X.
Artykuł ten można bezpłatnie przedrukować, ze zdjęciami, z podaniem źródła
Autorka
Iga Ćwiklińska – absolwentka studiów I stopnia na Wydziale Archeologii. Interesuje się archeologią prekolumbijskich Ameryk. Artykuł powstał na podstawie pracy licencjackiej autorki, pt.
Na podstawie
Aveni, A. 2003. Archaeoastronomy in the ancient Americas. Journal of Archaeological Research 11(2):149–191.
Franco Jordán, R. 2021. Moche: Iconografía y cosmovisión. Instituto Peruano de Estudios Arqueológicos; Institute of Andean Research, Lima.
Garrafa Sánchez, R. 2012. Representación monumental del cosmos en murales mochica: Iconografía y tradición. W Cosmos Moche. Colección Enigmas del Antiguo Perú (red. R. Ochoa Berreteaga), 23–78. Museo Andrés del Castillo, Lima.
Gonzales, L. 2018. Informe final del Proyecto de Investigación Arqueológica sin excavaciones en el sitio con arte rupestre de Toro Muerto – Arequipa. Museo de la Universidad Nacional de San Agustín, Arequipa.
Gonzales, L., i Wołoszyn, J. Z. 2021. Toro Muerto: Los nuevos aportes científicos desde el estudio arqueológico. W Toro Muerto: Rumbo a Patrimonio Mundial (red. J. Posso Sánchez), 129–149. Editorial Universidad Nacional San Agustín, Arequipa.
Malville, J. M. 2015. Pre-Inca astronomy in Peru. W Handbook of Archaeoastronomy and Ethnoastronomy (red. C. L. N. Ruggles), 795–806. Springer Science+Business Media, New York.
Uceda, S. 2001. Investigations at Huaca de la Luna, Moche Valley: An example of Moche religious architecture. W Moche: Art and Political Representation in Ancient Peru (red. J. Pillsbury), 47–61. Studies in the History of Art 63. National Gallery of Art, Washington, DC.
Uceda, S., Morales, R., i Mujica, E. 2016. Huaca de la Luna: Templos y Dioses Moches. Fundación Backus; World Monuments Fund Perú; Biblioteca Nacional del Perú; Gráfica Biblos, Lima.
Villanueva, J. P. 2024. Solsticios y equinoccios en los petroglifos del Sector X de Toro Muerto. Estudios preliminares.Debates da Associação Brasileira de Arte Rupestre. YouTube.
Wołoszyn, J. Z., Gonzales, L., i Rozwadowski, A. 2019. The petroglyphs of Toro Muerto: New documentation and discoveries at the largest South American rock art complex. Antiquity 93(372):e37, 1–8.
Wołoszyn, J. Z., Gonzales, L., Abraham, A., i Brondi, F. 2020. Virtualizando el patrimonio cultural rupestre: El caso del Sector „X” en Toro Muerto – Arequipa, Perú. Devenir 7(13):77–102.
Ziółkowski, M. 2020. The Moon and Planets Among the Incas and Other Pre-Hispanic Andean Peoples. Oxford Research Encyclopedia of Latin American History.