Jak wcześni rolnicy radzili sobie z brakiem wody? Neolit na Bliskim Wschodzie w świetle badań izotopowych

Neolityzacja Bliskiego Wschodu była jednym z najważniejszych i najbardziej złożonych procesów w dziejach ludzkości, kształtując relacje między człowiekiem a środowiskiem. Najczęściej rozpatrywane w literaturze naukowej są aspekty zmiany trybu życia na osiadły, powstawanie stałych osad i zmianach w organizacji przestrzeni, początek hierarchizacji, dynamicznego rozwoju liczebności grup ludzkich czy rozwoju technologicznego i symbolicznego. W zakresie przemian w gospodarce społeczności ludzkich najczęściej natomiast badane są aspekty rozwoju uprawy roślin i hodowli zwierząt. A jak i skąd wcześni rolnicy pozyskiwali wodę? W końcu woda to życie.

Bliski Wschód i neolityzacja

Żyzny Półksiężyc, czyli region rozciągający się od dorzecza Tygrysu i Eufratu, przez południową Turcję i Lewant aż po Dolny Egipt jest jednym z miejsc, w którym społeczności ludzkie zapoczątkowały przejście na osiadły tryb życia. W obiegu naukowym i popularnonaukowym wciąż funkcjonuje określenie „Rewolucja neolityczna”. Jednakże obecnie ten kluczowy moment w historii ludzkości rozpatrywany jest raczej jako długotrwała, złożona i wieloetapowa ewolucja, niż nagłe dynamiczne zarzucenie dotychczasowego mobilnego trybu życia na rzecz gospodarki rolniczej i błyskawicznego triumfu rolników nad łowcami.

Przejście na osiadły tryb życia nie było ani łatwą decyzją, ani bezbolesnym procesem. Pierwsi rolnicy, mimo że dysponowali wiedzą o uprawie roślin wynikającą z wcześniejszych doświadczeń w eksploatacji dzikich gatunków, musieli nauczyć się rozpoznawać właściwości gleb, gromadzić i chronić zapasy oraz skutecznie pozyskiwać i magazynować wodę. Żywioł ten mógł jednak działać destrukcyjnie – występować z brzegów, zalewać pola i prowadzić do gnicia plonów. Człowiek osiadły był zmuszony dostosować się do zmiennych warunków środowiskowych, funkcjonując zarówno w latach urodzaju, jak i podczas surowych zim oraz w obliczu krótko- i długotrwałych wahań klimatycznych. Analizy sedymentów jeziornych i morskich oraz nacieków jaskiniowych wskazują, że jednym z trudniejszych epizodów był okres między 9200 a 8200 lat BP. W zapisie archeologicznym z obszaru Żyznego Półksiężyca widoczny jest wówczas spadek gęstości osadnictwa oraz koncentracja osad w rejonach zasobnych w wodę.

Wcześni rolnicy w okresie neolitu preceramicznego opierali się właśnie na dostępnych źródłach wody. Nie przekształcali oni jeszcze krajobrazu na większą skalę, na przykład poprzez budowę systemów irygacyjnych. Jak zatem radzono sobie w trudnych latach, w różnych częściach Bliskiego Wschodu i czy istniał jeden dominujący model działania? Odpowiedzi na to pytanie podjął się międzynarodowy zespół badaczy ze Stanów Zjednoczonych, Australii, Polski i Iranu. Wykorzystując analizy izotopowe szkliwa zębów, naukowcy zrekonstruowali strategie pozyskiwania wody, a wyniki opublikowali na łamach czasopisma Journal of Archaeological Science.

Różne regiony różne strategie?

Celem zrozumienia różnych strategii pozyskiwania wody zbadano szkliwo zębów z trzech stanowisk. Nemrik 9 jest stanowiskiem datowanym na okres między 8000 a 6500 r. p.n.e., położonym w rejonie Górnej Mezopotamii. Było badane w latach 1985-1989 przez archeologów z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW, a pracami tymi kierował profesor Stefan K. Kozłowski. Lokalizacja stanowiska w okolicy rzeki Eufrat, dzięki temu, teoretycznie, rolnicy z Nemrik mieli możliwość korzystania z lokalnych bogatych i łatwo dostępnych źródeł wody.

Ali Kosh to stanowisko datowane na okres między 7500 a 6500 r. p.n.e., położone na pograniczu iracko-irańskim w północnej części Chuzestanu na obszarze równiny Deh Luran. Rejon ten nie posiadał znacznych stałych źródeł wody. Dominowały okresowe cieki wodne i rozległe mokradła.

W końcu trzecie analizowane stanowisko to Tepe Sialk, datowane na okres między 5800 a 4900 r. p.n.e., położone jest w północnej części suchego Wyżyny Irańskiej. Jest ono przykładem stanowiska, w którym stosunkowo szybko i dynamicznie rozwinął się system irygacji, będący odpowiedzią na trudno dostępne źródła wody potrzebnej do utrzymania upraw.

Izotopy prawdę ci powiedzą

Wiemy już, że badano szkliwo. Ale jak i po co? Analizy izotopów tlenu mają szerokie zastosowanie i nie tylko w (bio)archeologii. Poprzez badanie stosunku dwóch izotopów, 18O i 16O (Δ18O) możemy śledzić i badać migracje, warunki klimatyczne i ich okresowe zmiany, a także dowiedzieć się czegoś o praktykach kulinarnych. Stosunek wspomnianych izotopów tlenu odzwierciedla spożywane pokarmy i wodę, a przez to zawiera informację o ich pochodzeniu. Główne czynniki środowiskowe wpływające na regionalne różnice w stosunku izotopów to temperatura powietrza, suma opadów atmosferycznych, wilgotność powietrza, czy wysokość nad poziomem morza. Ale to nie wszystko. Aby lepiej poznać źródła wody, którą spożywali mieszkańcy wybranych osad naukowcy zastosowali także analizę pierwiastków śladowych (bar/wapń oraz lit/wapń).

Ponieważ szkliwo zębów rozwija się w stałym tempie i – w przeciwieństwie do kości – nie ulega późniejszej przebudowie, możliwe jest z niemal „chirurgiczną” dokładnością śledzenie okresowych zmian w spożywanej wodzie i diecie. Zęby stają się więc swoistym archiwum środowiskowym, zapisującym zarówno zmiany klimatu, jak i strategie adaptacyjne dawnych społeczności.

Ali Kosh

Wśród przebadanych mieszkańców Ali Kosh dominują wysokie wartości Δ18O, co wskazuje na korzystanie ze źródeł wody wzbogaconych w izotop 18O. W środowiskach półpustynnych skład izotopowy wód stojących lub wolno płynących pozostaje pod silnym wpływem parowania, które prowadzi do względnego wzrostu udziału cięższego izotopu (18O) wskutek ubytku lżejszego (16O). Do takich źródeł należą m.in. okresowe strumienie, bagna czy deszczowe zbiorniki powierzchniowe. Osady pozbawione dostępu do stałych cieków – takie jak Ali Kosh, położone w półpustynnym regionie o śródziemnomorskim reżimie opadów – były więc szczególnie wrażliwe na wahania klimatyczne i sezonowe niedobory wody. Obecnie w pobliżu stanowiska nie występuje stałe źródło wody pitnej, jednak badania archeobotaniczne i geomorfologiczne wskazują, że w neolicie obszar ten otaczały rozległe mokradła.

Dodatkowo, analiza różnicy w wartości izotopów tlenu w szkliwie wskazuje na pewną sezonowość w pozyskiwaniu wody z różnych źródeł. Nie jest ona tak znaczna, jak w przypadku innych opisywanych tutaj stanowisk (o tym za chwilę), lecz obserwacja ta wydaje się dobrze nawiązywać do okresowości i cyklicznych zmian w dostępie do źródeł wody.

Obecnie równina Deh Luran jest nawadniana głównie przez dwa stałe strumienie: rzeki Dowirij i Mehmeh. Podczas gdy rzeka Dowirij jest w pewnym stopniu zdatna do picia, rzeka Mehmeh przepływa przez wysoce rozpuszczalne warstwy ewaporatów solnych, margle i formacje węglanowe i charakteryzuje się podwyższonym zasoleniem, co sprawia, że jest mniej odpowiednia do spożycia przez ludzi. Potwierdzają to analizy pierwiastków śladowych zębów mieszkańców Ali Kosh.

Ten stan hydrologiczny wskazuje, że mieszkańcy Ali Kosh nie mogli polegać tylko na powierzchniowych źródłach wody i mogli być zmuszeni do pozyskiwania tego cennego zasobu pod ziemią. Taki jest właśnie pierwszy scenariusz. W okresie neolitu mieszkańcy tych ziem mogli korzystać z różnych źródeł wody, prawdopodobnie spożywając wodę z rzek i bagien w porze deszczowej oraz bardziej „stabilną izotopowo” wodę gruntową podczas suchych lat. Chociaż nadal brakuje bezpośrednich dowodów archeologicznych na wykorzystanie wód gruntowych w Ali Kosh, regionalne dane hydrogeologiczne z szerszego regionu Zagros potwierdzają występowanie dostępnych wód gruntowych.

Alternatywnie, zaobserwowane wzorce izotopowe Δ18O mogą być wynikiem sezonowej mobilności. Zgodnie z tą interpretacją, Ali Kosh było sezonowo zamieszkane podczas chłodniejszych, bardziej wilgotnych miesięcy (od jesieni do wiosny), podczas gdy mieszkańcy przenosili się podczas suchego lata na wyższe wysokości lub do regionów bardziej stabilnych hydrologicznie.

Źródła wody w Nemrik

W przeciwieństwie do mieszkańców Ali Kosh, rolnicy z Nemrik 9 charakteryzują się niską wartością Δ18O i wyraźnymi okresowymi różnicami wartości izotopowych. Różnice te występują w obrębie szkliwa zębów, a nie między osobnikami. Wyniki te zgodne z położeniem stanowiska w pobliżu systemu rzek wieloletnich (górna dolina rzeki Tygrys), zasilanych głównie przez opady deszczu na wyższych wysokościach i sporadyczne sezonowe topnienie śniegu. Silne cykle roczne i półroczne wykryte w szeregach czasowych Δ18O sugerują, że mieszkańcy Nemrik spożywali wodę o bardzo wyraźnych i regularnych sezonowych zmianach składu izotopowego tlenu. Spójność sygnałów izotopowych między poszczególnymi osobnikami wskazuje również na regularne korzystanie ze spójnego izotopowo i hydrologicznie źródła wody o minimalnych przerwach lub zmienności w dostawach.

Tepe Silak

W Tepe Sialk North obie badane osoby wykazują najniższą zmienność izotopową. Dane te wskazują, że mieszkańcy suchej Wyżyny Irańskiej dysponowali stałym dostępem do sezonowo stabilnych źródeł wody takich jak rzeki, czy źródła, gdzie sezonowe wahania środowiskowe w składzie izotopowym tlenu w wodzie są niskie. Tepe Sialk zostało założone w sprzyjającym pod względem hydrologicznym miejscu, w pobliżu rzeki o stałym przepływie, prawdopodobnie zasilanej wodą pochodzącą z gór Karkas. W szerszej skali równina Sialk korzystała również ze źródeł słodkiej wody, a także prawdopodobnie z okresowych jezior położonych dalej, na skraju równiny i pustyni. Te dogodne warunki środowiskowe dały możliwość dynamicznemu rozwojowi osadnictwa. Dane archeologiczne wskazują, że mieszkańcy Tepe Silak opracowali system gospodarki wodnej, aby zaspokoić potrzeby rolnicze i domowe. W szóstym tysiącleciu p.n.e. miejsce to rozrosło się do ponad 4 hektarów. Dodatkowo, pozostałości archeobotaniczne wskazują również na zależność od gatunków wymagających dużej ilości wilgoci, takich jak wierzba, jodła i topola, co dodatkowo potwierdza, że rolnictwo opierało się raczej na nawadnianiu niż na uprawach deszczowych.

Różne regiony różne strategie
Zestawienie wyników z Ali Kosh, Nemrik 9 i Tepe Sialk North pokazuje wyraźnie, że neolityzacja na Bliskim Wschodzie nie była jednolitym procesem adaptacyjnym, lecz mozaiką lokalnych odpowiedzi na warunki hydrologiczne i klimatyczne. Społeczności zamieszkujące obszary półpustynne, doliny wieloletnich rzek oraz suche wyżyny wypracowały odmienne modele pozyskiwania i zarządzania wodą – od sezonowej mobilności i eksploatacji mokradeł, przez stabilne korzystanie z systemów rzecznych, po rozwój wczesnych form gospodarki irygacyjnej. Analizy izotopowe szkliwa zębów pozwalają uchwycić te subtelne różnice, ukazując, jak silnie strategie przetrwania były zakorzenione w lokalnym środowisku.

W świetle tych danych neolityczne społeczności Bliskiego Wschodu jawią się nie jako bierni odbiorcy zmian klimatycznych, lecz jako elastyczni i innowacyjni aktorzy, którzy w różnorodny sposób potrafili przystosować się do ograniczeń i możliwości otaczającego ich krajobrazu oraz skutecznie dostosować się do zmian klimatu.

Źródło: Ávila, Janaína N., et al. „Seasonality and water source strategies in the Neolithic Near East (ca. 8,000–5,000 BCE): Insights from multi-proxy isotopic and elemental analyses.” Journal of Archaeological Science 186 (2026)

Niniejszy artykuł może być powielany wraz ze zdjęciami bezpłatnie, pod warunkiem podania źródła.

 

Autor: Adam Budziszewski

 

Więcej postów tego autora

 

Redakcja

J.C.