Antropomorficzne fajki kultur Missisipi i to, co w nich palono

Antropomorficzne gliniane fajki są jednym z najpiękniejszych i zarazem najciekawszych wytworów kultur Missisipi. Zabytki te rozwijały się od około 1500 roku p.n.e. do XII wieku n.e., od najprostszych form po fajki, których cybuchy przyjęły kształt antropomorficzny lub zoomorficzny i częstokroć przedstawiały postacie mitologiczne. Ze względu na swoje piękno fajki były przedmiotem badań od wielu dekad. Jednakże specjalistyczne analizy mające na celu ustalenie, czy wykorzystywano je do palenia oraz co z nich spożywano, są stosunkowo nową perspektywą badawczą i każda publikacja dotycząca tego zagadnienia dostarcza nam nowych i niezwykle interesujących informacji. W tym roku ukazała się praca na temat dwóch fajek kultury Missisipi z terenów współczesnego stanu Arkansas. Niniejszy tekst prezentuje wyniki badań nad nimi i szkic ukazujący niezwykle interesujące rdzenne społeczności nazwane kulturami Missisipi.

Antropomorficzna figuratywna fajka kultury Missisipi ze stanowiska Spiro © Herb Roe opublikowano na licencji CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Antropomorficzna figuratywna fajka kultury Missisipi ze stanowiska Spiro
© Herb Roe
opublikowano na licencji CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Kultury Missisipi

Społeczności, które rozwijały się na ogromnym obszarze dorzecza rzeki Missisipi od 700 do 1600 roku n.e., zostały nazwane przez archeologów kulturami Missisipi. Wiążą się one z ostatnią fazą rozwoju tzw. Budowniczych Kopców, czyli kultur archeologicznych (o wspólnej genezie i charakterystycznych cechach) rozwijających się w tym rejonie. Jeden z ich najważniejszych atrybutów to kopce ziemne. Najstarsze takie monumentalne konstrukcje datowane są na okres archaiczny (8000–1000 p.n.e.). Pozostają one cechą wyróżniającą społeczności zamieszkujące dorzecze Missisipi aż do podboju europejskiego.

Artystyczna rekonstrukcja miasta Cahokia przedstawiająca plac oraz kopce ziemne z konstrukcjami na szczycie wyk. Prayitno opublikowano na licencji CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
Artystyczna rekonstrukcja miasta Cahokia przedstawiająca plac oraz kopce ziemne z konstrukcjami na szczycie
wyk. Prayitno
opublikowano na licencji CC BY 2.0, via Wikimedia Commons

Aby jak najlepiej oddać rzeszę i zróżnicowanie ludów współtworzących kultury Missisipi, badacze przyjęli w nazwie liczbę mnogą. Charakteryzują się one jednak szeregiem cech wspólnych – do najważniejszych atrybutów należą: kontynuowanie tradycji konstruowania monumentalnych kopców ziemnych, ikonografia przedstawiająca postacie mityczne i estetyka określana jako Południowo-Wschodni Kompleks Ceremonialny, nazywany także Południowym Kultem. Ponadto jednym z najpiękniejszych i specyficznych typów zabytków są bogato zdobione miedziane plakietki, wykonywane techniką kucia na zimno oraz wyżarzania.

Przy okazji przedstawiania zarysu kultur Missisipi nie sposób nie wspomnieć o najważniejszym stanowisku archeologicznym, którym była Cahokia. Ośrodek ten rozwijał się od 900 do około 1250 roku n.e. na obszarze dzisiejszego stanu Illinois. W okresie swojego największego rozkwitu, na początku XII wieku n.e., obejmował obszar 16 km2, na którym wzniesiono ponad 120 kopców ziemnych. Szacowana populacja miasta w tym okresie była większa niż liczba ludności Londynu, co czyniło Cahokię jednym z największych miast na świecie. Dokładne dane dotyczące demografii tego ośrodka to wciąż przedmiot gorącej dyskusji w środowisku akademickim.

Obszar rozwoju kultur Missisipi wyk. Heironymous Rowe opublikowano na licencji CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Obszar rozwoju kultur Missisipi
wyk. Heironymous Rowe
opublikowano na licencji CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Najstarsze fajki w Ameryce Północnej

Przedmioty, które archeolodzy określają jako fajki służące do palenia tytoniu, pojawiły się na terenie dorzecza Missisipi około 1500 roku p.n.e. Początkowo były to zwykłe proste rurki. Około 100 roku p.n.e. przyjęły stopniowo V-kształtną formę, aby ostatecznie przeobrazić się w fajki antropomorficzne i zoomorficzne, charakteryzujące się wysokimi walorami estetycznymi. W Ameryce Północnej wykorzystywano tytoń na długo przed przybyciem Europejczyków. Na chwilę obecną najstarsze udokumentowane znalezisko związane ze spożywaniem tytoniu pochodzi ze stanu Utah sprzed 12 000 lat temu.

Ślady tytoniu na zabytkach archeologicznych można wykryć przy wykorzystaniu analiz fizykochemicznych, które wskazują na obecność specyficznych biomarkerów. Takim charakterystycznym wskaźnikiem jest naturalnie nikotyna. Analizy pozwalają także na ustalenie, jakie inne rośliny spożywano lub palono. Przykładowo z terenów dzisiejszego stanu Alabama pochodzi fajka datowana na 3500 lat temu. Analizy fizykochemiczne wskazują na wykorzystanie w niej mieszanki tytoniu z bieluniem. Roślina ta ma silne właściwości halucynogenne.

Antropomorficzna fajka kultur Missisipian “Lucyfer” ze stanowiska Spiro © H. Rowe, opublikowanona licencji CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Antropomorficzna fajka kultur Missisipian “Lucyfer” ze stanowiska Spiro
© H. Rowe,
opublikowanona licencji CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Zespół naukowców ze Stanów Zjednoczonych przebadał również dwie fajki antropomorficzne ze stanowiska Osceola w stanie Arkansas. Zabytki przedstawiały najprawdopodobniej postacie mityczne związane ze stylem Oneota i szeroko rozpowszechnioną ikonografią Południowo-Wschodniego Kompleksu Ceremonialnego. Aby uściślić, w jakim okresie były one wykorzystywane, zastosowano datowanie metodą C14, które wskazuje na okres między 1410 a 1457 rokiem n.e. W celu określenia biomarkerów zbadano organiczne pozostałości. Wykorzystano do tego chromatografię gazową (GC-MS/MS).

Analiza wykazała obecność nikotyny w obu fajkach. Ponadto w jednym przypadku wykryto terpeny, które powiązano z miętą pieprzową. Zaobserwowano także pozostałości żywicy sosnowej. Badacze uznają, że to pozostałość po podpalaniu suszu roślinnego. Niestety nie można ustalić bardziej precyzyjnie sposobu rozpalania fajki.

Zoomorficzna fajka kultur Missisipi w formie żaby © Mary Harrsch, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 2.0, via Wikimedia Commons
Zoomorficzna fajka kultur Missisipi w formie żaby
© Mary Harrsch,
opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 2.0, via Wikimedia Commons

Tytoń w rdzennych społecznościach Ameryki Północnej nie był spożywany jedynie w celach rekreacyjnych. Palenie miało najprawdopodobniej głębokie znaczenie rytualne, na co wskazuje kontekst znalezienia fajek, choćby na stanowiskach kultur Missisipi, oraz źródła etnohistoryczne. Tak jak w przypadku poprzednich tekstów o archeologii Ameryki Północnej należy pamiętać o ogromnych zmianach, które nastąpiły zarówno w mozaice etnicznej, jak i w sferze tradycji oraz obyczajów rdzennej ludności obu Ameryk w trakcie kolonizacji. Historia tych społeczności w południowo-wschodnich Stanach Zjednoczonych jest szczególnie tragiczna. Czytelnika odesłać mogę do lektury tekstów dotyczących Szlaku Łez (ang. Trail of Tears) i książek naukowych o ludobójstwie rdzennych ludów obu Ameryk.

 

Źródło: Tolan, G., Rebbe, C. C., Carmody, S., Blair, E. H., Dye, D. H., Russ, J. Organic residue analysis of two Mississippian period human effigy pipes, „Journal of Archaeological Science: Reports” 35 (2021)

Literatura uzupełniająca:

Pauketat, T. R. Ancient Cahokia and the Mississippians (2004)

Hackel, S. W. An American genocide: The United States and the California Indian catastrophe, 1846–1873 (2017)

Sturgis, A. H. The trail of tears and Indian removal (2007)

Artykuł ten można bezpłatnie przedrukować, z częścią zdjęć, z podaniem źródła

Autor: Adam Budziszewski

Więcej postów tego autora

Redakcja: J.M.C.

Korekta językowa: A.J.

Rozpowszechniaj

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.