W świecie zdominowanym przez systemy patriarchalne, przykłady kultur, w których rola kobiet jest tak ważna są fascynujące, tym bardziej kiedy sięgają odległej wieków przeszłości. Takim przykładem jest kultura Nubii, obszaru położonego na południe od Egiptu, mającego długą i bogatą przeszłość. Nubia, nadal trochę w cieniu swojego sławnego północnego sąsiada, dzięki dekadom prac archeologów odsłania przed nami swe fascynujące oblicze, i mimo że była na początku postrzegana jako kulturowo zależna od Egiptu, jawi się coraz bardziej jako niezależna i odrębna kulturowo.
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów tej kultury jest właśnie rola kobiet, szczególnie tych zajmujących wysokie pozycje społeczne. Tak jak w wielu kulturach Afryki, ale także w kulturze żydowskiej, to kobieta jest przekazicielką tradycji i to w żeńskiej linii dziedziczy się status społeczny. Mimo dogłębnych zmian politycznych i religijnych, pozycja kobiet na tych terenach trwa, i pokazuje ich silną pozycję w kulturze Sudanu.
© D. Zielińska, PCMA
Na stanowisku Stara Dongola, misja Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego od 60-ciu lat bada pozostałości Tungul – stolicy królestwa Makurii. W ruinach dongolańskiego klasztoru zachowało się ponad 200 unikatowych malowideł ściennych, ukazujących głównie postacie świętych, ale też ówczesnych Nubijczyków. Jednym z najbardziej niezwykłych przedstawień jest scena tańca przy akompaniamencie śpiewu, zapisanego w inskrypcjach uzupełniających obraz.
© PCMA
Patrząc na mężczyzn wybijających rytm pałkami można wręcz poczuć miarowe tempo i usłyszeć słowa pieśni:
(On jest) królem. Ty jesteś królewską siostrą dla księcia. Tylko (?) ty jesteś królewską siostrą dla niego, stając się (?) raz, dwa, królewską matką.Rytm jest jak puls, a pieśń jest modlitwą … Matko Mario, Matko Mario, która rozluźniasz poród, … Czym jesteś, Matko Mario, czym jesteś? – Córką Kościoła. Matka Maria, córka Kościoła.
Czemu malarz, zapewne mnich z klasztoru, postanowił uwiecznić ten moment? Do jakiego wydarzenia nawiązuje ta scena? To wyjaśnia sam tekst. Mężczyźni zebrani, być może pod murami klasztoru, oczekują na narodziny. Brzemienna siostra króla Makurii przebywa być może w klasztorze, by urodzić i stać się Królewską Matką. Jej syn bowiem będzie następnym władcą Makurii. W tym tekście zawarta jest istota makuryckiego systemu dziedziczenia władzy w tym czasie, zwanym matrylinearnym, co oznacza że władza dziedziczona jest przez żeńską linię. To nie syn króla, a syn jego siostry jest następcą tronu.
Być może czas ciąży spędziła w klasztorze, bo w tym okresie klasztory są ośrodkami wiedzy, nie tylko teologicznej. Poza tym pieśń jest jednocześnie modlitwą do Marii, matki Chrystusa. To nie przypadek. Władca chrześcijańskiego królestwa był namiestnikiem Chrystusa na ziemi, od którego pochodzi jego władza. A zatem Maria, matka Chrystusa była niejako wzorem dla Królewskiej Matki. Na ścianach klasztoru jest jeszcze jeden wizerunek. Przedstawia on Mari, Królewską Matkę, w momencie jej koronacji przez Świętą Trójcę. Być może i ona spędziła czas narodzin w klasztorze, w decydującym dla niej momencie, kiedy to narodzenie królewskiego następcy dało jej tytuł Matki Króla.
Córka, Siostra, Matka – kobiety w dynastii królewskiej Napaty
Matrylinearny system w Nubii jest poświadczony dużo wcześniej, bo już w okresie Napatańskim ( około 1076-332 p.n.e.). To czas kiedy tereny Nubii odzyskują niepodległość po 500 latach egipskiej okupacji za czasów Nowego Państwa (około 1550-1077 p.n.e.). Wtedy to władcy królestwa Napaty zaczynają spisywać teksty w języku egipskim, używając pisma hieroglificznego. Dzięki temu znana jest lokalna koncepcja władzy i system jej dziedziczenia. Królowie byli koronowani w obecności swojej matki i żony, a ich genealogię spisywano podając kolejne pokolenia Matek Królewskich.
Nie wiemy, czy ten system obowiązywał już wcześniej, za czasów królestwa Kermy, pierwszego potężnego bytu politycznego na tych terenach. Kultura ta nie używała pisma i stąd, poza świadectwami materialnymi, niewiele wiadomo o jej historii i społeczeństwie. Jednak królestwo Napaty, mimo, że po obecności Egipcjan na tych terenach przejęto ich pismo, panteon bóstw, sztukę i architekturę, to najwyraźniej koncepcja władzy królewskiej opierała się na rodzimych tradycjach, nie praktykowanych w Egipcie. Kobiety w rodzinie królewskiej pełniły też różne role, były aktywne w rytuale religijnym i dworskim. Choć niektóre z noszonych przez nie tytułów są analogiczne do królewskich, nie ma dowodów że sprawowały jednak realną władzę.
© C messier, na licencji CC BY-SA 4.0
Amanirenas – władczyni, która stawiła czoła Cesarstwu Rzymskiemu
Pod koniec IV wieku p.n.e., zarówno Egipt jak i Nubia, przechodzą potężne przemiany kulturowe. Egipt, po podboju przez Aleksandra Wielkiego w 332 roku p.n.e., a następnie stając się w 30 roku p.n.e. prowincją Rzymu, wchodzi w obszar kultury klasycznej. Nubia, po najeździe za czasów faraona Psametyka, przenosi swoją stolicę do Meroe, miasta położonego bardziej na południe. To okres kiedy do głosu dochodzą znowu rdzenne aspekty kulturowe, takie jak lokalni bogowie, a do władzy… kobiety.
Jedenaście kobiet rządziło królestwem Meroe, samodzielnie lub wspólnie z małżonkami lub synami, nosząc tytuł kandake (tytuł którego znaczenia do końca nie znamy) i qore – król. Były przedstawiane jako potężne władczynie, w ikonografii przypisanej od wieków faraonom, jako gromiące wrogów państwa.
© Lassi, na licencji CC BY-SA 2.5
Ich waleczność zapisał dla potomnych sam Strabon, rzymski historyk, który był pod wrażeniem „królowej Kandake”, jako kobiety o męskim charakterze, niewidomej na jedno oko [Strabon Geografia — Księga XVII, rozdział 1:5-54]. Naukowcy identyfikują tę postać z królową Amanirenas, jednak niejasny tekst Strabona, ciągnie się jako błąd do dziś, uznający tytuł kandake jako imię własne królowej.
Pod skrzydłami Izydy
Władczynie Meroe, często były pozycjonowane w swoistej relacji z boginią Izydą. Ta jedna z najpopularniejszych bogiń starożytnego Egiptu i Nubii, tak naprawdę zyskała popularność dopiero od Nowego Państwa. To wtedy zostały spisane słynne mity opisujące jej rolę w sporze pomiędzy dwoma głównymi bogami Egiptu, Setem i Ozyrysem. Płodząc z Ozyrysem boga Horusa, kluczowe bóstwo w koncepcji boskości władzy w Egipcie, którego „awatarem” był każdy faraon, staje się główną boginią-matką. W Meroe jej rola wzrasta po okresie napatańskim i jest również silnie związana pozycją Matki Królewskiej. Izyda jest obecna w rytuale koronacyjnym jak i w rytuale pogrzebowym władcy, kiedy otacza go, jako Pani Zaświatów swoimi skrzydłami. W sztuce podobieństw obu kobiet zaznacza się tym samym typem korony przez nie noszonym, przypisanej boginii Izydzie koronie z dyskiem słonecznym otoczony krowimi rogami.
Władczynie Meroe często przedstawiane są w stroju Izydy- szacie ze skrzydłami otulającymi dolną część ciała i charakterystycznej koronie z rogami i dyskiem słonecznym.
© Sven-Steffen Arndt, na licencji CC BY-SA 2.0
To pokazuje wizję podobnych ról Izydy i kandake jako matek władców – tego boskiego i ziemskiego w dopełniającej się koncepcji władzy.
Matki święte i królewskie
Wydawałoby się, że przyjęcie chrześcijaństwa w Nubii w połowie VI wieku n.e. spowodowało przyjęcie wizji państwa opartej na tej obowiązującej w Cesarstwie Bizantyjskim. A jednak w X wieku, w oficjalnym protokole, po postaci władcy pojawia się imię i tytuł Matki Królewskiej. Pozycji bez odpowiednika na dworze w Konstantynopolu. Nieco wcześniej pojawiają się w dekoracji katedry Faraskiej monumentalne portrety tych kobiet pod opieką świętych, aniołów i Matki Boskiej. W wieku X znów można zauważyć, jak w okresie meroickim, wybór tych samych regaliów w strojach obu kobiet. W dwóch sąsiadujących malowidłach przedstawiających monumentalną scenę Bożego Narodzenia i Matki Królewskiej Marty pod opieką Matki Bożej z Dzieciątkiem. Marta przedstawiona jest w tej samej koronie, co Maria w sąsiedniej scenie, a unikatowa forma korony przywodzi na myśl nieco koronę Izydy. Czy wspominane tańce i pieśni były przed nadejściem Chrześcijaństwa również dedykowane ej bogini?
Domena Publiczna, NMW
Kandake współczesnego Sudanu
Mimo braku badań poświęconych społecznej roli kobiet w kolejnych epokach, kobiety w Sudanie przed wybuchem wojny domowej w 2023 roku miały silną pozycję społeczną. Zajmowały wysokie stanowiska, włącznie z rządowymi. Były także nadzwyczaj licznie widoczne w archeologii i aktywnie pełniąc role administracyjne i naukowe.Były też inicjatorkami protestów społecznych w 2019 roku. A ikoniczna już postać Alaa Salah została natychmiast okrzyknięta kandake.
© Lana H. Haroun, NYT
W czasie tragicznej wojny domowej zmagają z ogromnymi wyzwaniami, próbując zapewnić bezpieczeństwo i przetrwanie swoim bliskim. Starają się też studiować i prowadzić badania, zarówno w Sudanie jak i poza jego granicami, Miejmy nadzieję, że po przywróceniu gwarancji pokoju, swoją siłą i respektem pomogą przywrócić więzi społeczne po latach wyniszczającego konfliktu i aktywnie uczestniczyć w odbudowie kraju.
https://archeowiesci.pl/wykorzystywanie-tresci/
Na podstawie
Baldi, M.(2015) “Isis in Kush, a Nubian soul for an Egyptian goddess”, Journal of Intercultural and Interdisciplinary Archaeology 2 (2015) 97-121.
Gerven Oei, V.W.J. van (2017) “A dance for a princess: The legends on a painting in Room 5 of the SW Annex of the Monastery on Kom H in Old Dongola (DBMNT 1364)”, Journal of Jouristic Papyrology 47 (2017) 117–135.
Lohwasser, A. (2001) Die königlichen Frauen im antiken Reich von Kusch: 25. Dynastie bis zur Zeit des Nastasen (Otto Harrassowitz Verlag 2001).
Zielińska, D. (in print) “From Meroitic Qore and Kandake to Christian Basileus and Meter Basileos: Nubian Royal Concepts in Late Antiquity”, in Imperial Archaeologies (Late Antique Archaeology 14), L. Lavan and P. Crawford eds., Brill
Zielińska, D. (2014) “The Iconography of Power—The Power of Iconography: The Nubian Royal Ideology and Its Expression in Wall-Painting”, in The Fourth Cataract and Beyond: Proceedings of the 12th International Conference for Nubian Studies, ed. J.R. Anderson and D.A. Welsby, (British Museum Publications on Egypt and Sudan 1. Peeters) 943-949.
Autorka:
Dobrochna Zielińska jest archeolożką, nubiolożką i profesorką na Wydziale Archeologii Egiptu i Nubii Uniwersytetu Warszawskiego. Jej zainteresowania badawcze obejmują niematerialne i materialne aspekty sztuki późnego antyku i średniowiecza we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, Egipcie, a zwłaszcza Nubii. Od 2001 roku uczestniczy w wykopaliskach Polskiego Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego w Naqlun (Egipt), Banganarti i Dongola (Sudan) oraz Hawarte (Syria). W latach 2015-2020 współkierowała projektem badawczo-konserwatorskim kościoła w Deir al-Surian (Egipt). A od kilku lat prowadzi interdyscyplinarny projekt w Miseeda (Sudan) i uczestniczy w projekcie dotyczącym strojów władzy w średniowiecznej Nubii.
Redakcja J.C.
Tekst powstał w ramach dofinansowania projektu „Kampania promująca badania Wydziału Archeologii UW w Dolinie Nilu” z programu Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza.