Dayr al-Surian położone jest w Wadi al-Natrun, na zachód od delty Nilu, w regionie znanym w późnej starożytności jako Sketis. Kościół klasztorny poświęcony Najświętszej Marii Pannie, pozostaje w nieprzerwanym użytkowaniu od VII wieku n.e. Pomiędzy IX a XVI wiekiem kościół użytkowała wspólnota syryjsko-koptyjska, związana z Syryjskim Kościołem Ortodoksyjnym, a jego architektura, malowidła i inskrypcje świadczą o stałej wymianie kulturowej między tymi dwiema grupami.
Syryjskie korzenie
Dayr al-Surian należy do najstarszych wciąż funkcjonujących klasztorów w Egipcie (a także na świecie) i zlokalizowany jest w rejonie, w którym narodził się monastycyzm. Klasztor ten założono na początku VI wieku n.e., w czasie trwającego sporu teologicznego. Spór ten dotyczył w szczególności niezniszczalności (lub nieulegania rozkładowi/zepsuciu) ciała Chrystusa, który podzielił wspólnotę pobliskiego Klasztoru Świętego Biszoja. Grupa mnichów, która odrzucała ten pogląd, założyła nową wspólnotę pod nazwą Klasztoru Marii Panny Świętego Biszoja.
© Deir al-Surian Conservation Project
Obecność Syryskich mnichów
Do końca VIII wieku klasztor użytkowany był jedynie przez koptyjskich mnichów. Rejon Sketis przyciągał jednak nie tylko świeckich przybyszów, ale także mnichów z innych chrześcijańskich ziem, Nubii, Etiopii czy Palestyny. Z czasem, mnisi ci osiedlali się w Wadi al-Natrun i zakładali własne wspólnoty monastyczne lub dołączali do klasztorów koptyjskich.
Najprawdopodobniej już pod koniec VIII wieku w Klasztorze Najświętszej Marii Panny Świętego Biszoja obecni byli mnisi z Syrii. W tym czasie klasztor został poważnie zniszczony w wyniku najazdów Beduinów. Nie doprowadziły one jednak do choćby okresowego opuszczenia klasztoru. Inskrypcje odkryte w kościele klasztornym wskazują, że został on odbudowany i rozbudowany wspólnymi staraniami mnichów koptyjskich i syryjskich. Od tego czasu, aż do XVI wieku, w klasztorze współżyły te dwie społeczności monastyczne. Stąd wywodzi się nieoficjalna nazwa klasztoru (Dayr al-Surian oznacza „Klasztor Syryjczyków”).
W tym okresie klasztor zgromadził niezwykły majątek i stanowił ważny punkt styku i rozwoju kultur koptyjskiej i syriackiej. Szczególnie za czasów opata Mojżesza z Nisibis (pierwsza połowa X wieku) klasztor przeżywał niespotykany rozkwit. Zlecił on gruntowną renowację kościoła oraz wzbogacił bibliotekę o liczne manuskrypty, tworząc wówczas największy zbiór tekstów syriackich na Bliskim Wschodzie. Obecnie zespół ten jest rozproszony między Biblioteką Brytyjską w Londynie i muzeami w Watykanie i Petersburgu.
© Deir al-Surian Conservation Project
Malowidła w kościele
Najstarszym i najważniejszym kościółem w zespole klasztornym jest ten poświęcony Najświętszej Marii Pannie, wzniesiony w połowie VII wieku. Kościół ten nadal odzwierciedla bogactwo kulturowe klasztoru z minionych wieków, o czym świadczą odkrycia poczynione w ostatnich dziesięcioleciach. W 1991 roku, po pożarze, aby uratować XIII-wieczne malowidło w zachodniej konsze (półkopule) naosu, przeniesiono je na sztuczne podłoże. Akcją ratunkową kierował zespół francusko-holenderski pod przewodnictwem profesora Paula van Moorsela z Uniwersytetu w Lejdzie.W trakcie prac odkryto starsze malowidło, które zainspirowało naukowców do podjęcia dalszych badań. Począwszy od 1995 roku wznowiono prace badawcze pod kierownictwem profesora Karela Innemée (wówczas Uniwerystet w Lejdzie, obecnie Katedra Archeologii Egiptu i Nubii, Wydziału Archeologii UW). W trakcie prac konserwatorskich odkryto cztery warstwy dekoracji. Powstawały one w okresie od VII do XIII wieku, a w trakcie renowacji wnętrza kościoła dokonanych w XVIII wieku, zostały one przykryte warstwą tynku. Nie tylko odkryte malowidła, ale także liczne inskrypcje na ścianach i detale architektoniczne mają niebywałe znaczenie dla poznania historii kultury chrześcijańskiej w Egipcie i Syrii. Szeregu malowideł, szczególnie te z okresu od IX do XIII wieku, doskonale reprezentuje syryjską sztukę sakralną, a liczne inskrypcje na ścianach, niekiedy związane z tymi malowidłami, stanowią prawdziwe bogactwo informacji dotyczących kontaktów między Wadi al-Natrun a regionem Mosulu i Tikritu, skąd pochodziło wielu miejscowych mnichów syryjskich.
Warto dodać, że owe malowidła są najstarszymi znanymi przykładami sztuki naściennej wykonanymi przez warsztaty syro-palestyńskie. Te zachowane na terenach współczesnej Syrii i Libanu datuje się najwcześniej na XI wiek.
© Deir al-Surian Conservation Project
Długa historia kościoła i jego przebudów pozostawiła świadectwo w postaci skomplikowanej stratyfikacji świątyn, która pozwala nam zrozumieć jak wyglądał i jak zmieniał się kościół klasztorny na przestrzeni wieków. W najwcześniejszej fazie VII wieku, krótko po wzniesieniu świątyni, jej ściany pokrywały motywy dekoracyjne i krzyże malowane tanimi pigmentami, głównie czerwoną i żółtą ochrą.
Wkrótce jednak, najprawdopodobniej w VIII wieku naszej ery, część tych malowideł przykryto pobiałą, nanosząc nowe warstwy malarskie z pierwszymi monumentalnymi seriami malowideł. Najpierw w całym kościele dolne partie ścian do wysokości dwóch metrów pokryto malowidłami imitującymi marmurowe okładziny.
Wyższe partie ścian i kolumn ozdobiono przedstawieniami świętych. W okresie tym cztery konchy (pół-kopuły) kościoła zostały ozdobione malowidłami przedstawiającymi kluczowe momenty w życiu Chrystusa, w których wyraźnie obecna jest również Maria.
Cykl rozpoczyna przedstawienie Zwiastowania w zachodniej konsze. Kontynuuje je Objawienie Pańskie (Pokłon Trzech Króli) umieszczone na północnym końcu khurusu. W dziś zniszczonej absydzie umieszczono przedstawienie Wniebowstąpienia. Ostatnia scena cyklu, najprawdopodobniej Zesłanie Ducha Świętego, wciąż ukryta jest pod późniejszym malowidłem na południowym końcu khurusu.
W IX wieku powstała znaczna liczba malowideł, spośród których najważniejsze to cykl upamiętniający jednego z syryjskich opatów klasztoru, Makarego. Jego syn i następca, Yuhannon, zlecił wykonanie tych malowideł i przekształcił tym samym wschodni koniec południowej nawy bocznej w kaplicę ku czci ojca.
© Deir al-Surian Conservation Project
W X wieku, za urzędowania opata Mojżesza z Nisibis, sanktuarium i khurus pokryto kolejnymi monumentalnymi malowidłami. Dwie kopuły zostały ozdobione scenami ze Starego i Nowego Testamentu, według rozbudowanego układu, zaprojektowanego zapewne przez samego opata. Niezwykłym aspektem tych „syriackich” malowideł jest to, że zawierają one inskrypcje koptyjskie i nie pokrywają wcześniejszych malowideł, stanowiąc tym samym doskonałą ilustrację koegzystencji mnichów koptyjskich i syryjskich w tej wspólnocie.
W XIII wieku dokonano gruntownej renowacji kościoła. Wszystkie poprzednie malowidła przykryto warstwą tynku, a wnętrze zostało ozdobione nowymi przedstawieniami. Z wyłączeniem zachodniej konchy, niewiele obecnie wiemy o programie ikonograficznym z XIII wieku, gdyż większość ówczesnych malowideł usunięto w trakcie późniejszej, osiemnastowiecznej renowacji.
© Deir al-Surian Conservation Project
Inskrypcje naścienne
Poza omówionymi dotychczas malowidłami naściennymi, pod tynkiem z XVIII wieku odkryto również liczne teksty, niektóre napisane jako integralna część malowideł, inne dodane przez wizytujących, od prostych graffiti z imionami pielgrzymów po rozbudowane teksty kommemoratywne. Dotychczas odkryliśmy inskrypcje napisane w językach greckim, koptyjskim, syryjskim, ormiańskim i arabskim. Ogromne znaczenie tych tekstów polega na tym, że pomagają one w datowaniu obrazów i warstw tynku, na których zostały naniesione, a także przyczyniają się do poszerzenia naszej wiedzy na temat historii klasztoru, jego mieszkańców i gości. Niektóre imiona mnichów znalezione na ścianach występują również w rękopisach z biblioteki klasztoru, z których wiele znajduje się obecnie w British Library. Połączenie informacji z tych źródeł stanowi ważną pomoc w pisaniu historii klasztoru.
Niniejszy artykuł może być powielany wraz ze zdjęciami bezpłatnie, pod warunkiem podania źródła.
Bibliografia
Strona Deir al-Surian Conservation Project http://deiralsurian.uw.edu.pl
K.C. Innemée, Dayr al-Suryan: 2023 Update of New Discoveries. https://ccdl.claremont.edu/digital/collection/cce/id/2185/
K.C. Innemée, ‘The newly discovered paintings in the dome over the sanctuary in Deir al-Surian’, Byzantinische Zeitschrift 116-1 (2023), 53-76.
K.C. Innemée, ‘The Church of the Holy Virgin in Deir al-Surian – new insights in its architecture’ Bulletin de la Société d’Archéologie Copte 60 (2021) [2024], 151-166.
K.C. Innemée, G. Ochała and L. Van Rompay, ‘Pages of a Chronicle on the Wall: Texts, paintings, and chronology in Deir al-Surian’ in Hugoye, Journal of Syriac Studies 26 (2024), 331-374.
K.C. Innemée, L. Van Rompay and D. Zielińska, ‘The Church of the Virgin in Deir al-Surian (Wadi al-Natrun): Architecture, Art, and History between Coptic and Syriac Christianity’ in E. Bolman, S.F. Johnson and J. Tannous (eds), Worlds of Byzantinium, Cambridge University Press 2024, 280-323.
Autor: Karel Innemée
Redakcja i tłumaczenie
A.B.
Korekta językowa oryginalnego tekstu anglojęzycznego: Stephanie Aulsebrook
Tekst ten powstał w ramach projektu zatytułowanego „Kampania promocyjna badań Wydziału Archeologii UW w Dolinie Nilu”, realizowanego w ramach programu Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza.