Sekrety prażubrów

Żubr pierwotny zniknął z Europy wraz z końcem epoki lodowcowej. Dlaczego do tego doszło, a wcześniej – jak wyglądało życie tego gatunku w Polsce i Europie? W Instytucie Biologii Ssaków PAN w Białowieży właśnie ruszają badania dotyczące jednego z ostatnich przedstawicieli plejstoceńskiej megafauny.

żubr z Altamiry (PD)
Żubr pierwotny na ścianie jaskini Altamira w Hiszpanii

Nowe fakty, m.in. na temat diety prażubra i warunków, w jakich żył on tysiące lat temu, poznamy dzięki projektowi realizowanemu w IBS PAN w Białowieży. Uzyskane dzięki niemu informacje poszerzą też wiedzę o wpływie zmian klimatu i zmian środowiska na wyginiecie dużych roślinożernych ssaków. W ramach projektu naukowcy przebadają kości i zęby żubra pierwotnego znalezione na terenie Europy (w tym Polski) i północno-wschodniej Syberii.

Projektem (nr 2015/17/N/ST10/01707), finansowanym przez Narodowe Centrum Nauki w ramach konkursu Preludium, pokieruje Emilia Hofman-Kamińska.

A co dziś wiadomo na temat wymarłego kuzyna współczesnych żubrów? Żubr pierwotny (łac. Bison priscus), nazywany również prażubrem, był obok mamuta, nosorożca włochatego i jelenia olbrzymiego jednym z ostatnich wielkich roślinożerców, który przetrwał w Europie do końca tzw. epoki lodowcowej. Chodzi o okres zwany plejstocenem, który trwał od ok. 2,5 mln do 11,7 tys. lat temu, po czym ustąpił kolejnej, cieplejszej epoce, w której żyjemy obecnie (holocenowi).

Prażubry były stałym elementem stepowego krajobrazu półkuli północnej. Ze znalezisk kości wiadomo, że w okresie środkowego i późnego plejstocenu (781 tys. –11,7 tys. lat temu) występowały od Hiszpanii, przez Europę Wschodnią, Góry Ural, Syberię, Beringię (czyli most lądowy łączący w okresie zlodowaceń Azję z Ameryką Północną) – aż po kontynent amerykański. Potwierdzają to rysunki naskalne zachowane w jaskiniach Hiszpanii (np. słynnej Altamirze), Francji (jaskinia Chauveta czy Niaux), Włoch czy Rumunii. Masywne sylwetki tych zwierząt przemykają po ścianach jaskiń wśród innych okazów lodowcowej fauny: koni, reniferów, nosorożców włochatych, dzików, niedźwiedzi i lwów jaskiniowych.

Uważa się, że współczesny żubr jest spokrewniony z żubrem pierwotnym oraz jednym z gatunków z rodzaju Bos. – Żubra i prażubra cechowała podobna budowa ciała i proporcje, przy czym prażubr miał nieco grubsze i dłuższe rogi niż jego współczesny kuzyn. Był też o 5-10 proc. większy od współczesnego żubra. Wiemy o tym z pomiarów odnalezionych kości czaszki i kości szkieletowych – opowiada Emilia Hofman-Kamińska.

Prażubry wyginęły pod koniec plejstocenu, choć ich powolne wymieranie zaczęło się wcześniej; w północno-wschodniej Azji proces ten rozpoczął się już około 50 tys. lat temu, zanim pojawił się tam człowiek. – Nasz gatunek nie może być zatem uznany za głównego sprawcę wyginięcia tego dużego roślinożercy, choć opinie na ten temat dzielą naukowców i z pewnością przyczyny wyginięcia żubra pierwotnego w skali regionalnej należy badać osobno – zwraca uwagę badaczka.

Szacuje się, że początek wymierania żubra pierwotnego w Ameryce Północnej rozpoczął się 37 tys. lat temu, czyli na początku ostatniego zlodowacenia na tym kontynencie. Najnowsze dane wskazują, że żubry pierwotne przetrwały najdłużej w północnej Syberii (do ok. 15–12 tys. lat temu). Najmłodszy znany naukowcom okaz żubra pierwotnego pochodzi sprzed około 9,9 tys. lat – jego szczątki znaleziono w dorzeczu rzeki Popigaj w Kraju Krasnojarskim w Rosji. W Europie najmłodsze jak dotąd okazy Bison priscus (sprzed 17,6 tys. lat) odnaleziono w jaskini Habarra w południowej Francji.

Kości żubra pierwotnego nie są w Polsce aż tak rzadkim znaleziskiem, jak do tej pory przypuszczano – zaznacza Emilia Hofman-Kamińska. W polskich kolekcjach, muzeach i instytucjach badawczych znajduje się ponad 70 fragmentów kości czaszek lub szkieletów tego gatunku (wspominanych w różnych publikacjach). Prawdopodobnie jest ich więcej, gdyż zapewne nie wszystkie okazy doczekały się publikacji naukowych i doniesień medialnych. Okazałe czaszki lub fragmenty rogów odnaleziono w korytach i dolinach rzecznych Wisły, Sanu, Odry czy Warty, ale także w jaskiniach na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej i w Kotlinie Kłodzkiej.

Mimo licznych odnalezionych fragmentów kostnych żubra pierwotnego jego historia i paleoekologia w Polsce i Europie nie została dotychczas dostatecznie zbadana – zaznacza biolog z IBS PAN.

Nowe światło na ten temat mogą rzucić właśnie rozpoczęte w instytucie badania. – Dowiemy się, kiedy dokładnie żyły te zwierzęta, jaki typ roślinności dominował w ich diecie – trawiasty czy pędowy, oraz jakiego typu środowiska wybierały w różnych okresach zmieniającego się w przeszłości klimatu: bardziej otwarte czy z udziałem drzew i krzewów – zapowiada Emilia Hofman-Kamińska.

Informacji na ten temat naukowcy będą szukać w kopalnych kościach i zębach prażubrów. Wiek ocenią dzięki metodzie datowania radiowęglowego albo uranowo-torowego. Analiza zawartości stabilnych izotopów węgla i azotu pozwoli określić dietę zwierząt i rodzaj użytkowanych siedlisk. W rekonstrukcji diety pomoże też analiza 3D struktury mikrośladów starcia na powierzchni zębów.

Projekt potrwa 3 lata. W ramach pilotażowych badań instytutu (dzięki pierwszym i jedynym do tej pory analizom wieku kości tego gatunku z Polski), przy użyciu metody radiowęglowej określono już dokładny wiek trzech okazów prażubra. Wiemy, że żyły one w okresie między 47 tys. a 36 tys. lat temu.

Powszechnie uważa się, że dieta tego gatunku była typowo trawiasta. Jednak wyniki pilotażowych badań instytutu wykazały, że w diecie osobników z Polski i Szwajcarii znaczny udział miały pędy drzew i krzewów. Natomiast w żołądku dobrze zachowanej mumii żubra pierwotnego (odnalezionej w wiecznej zmarzlinie na Syberii w 2011 r.) wykryto zarówno trawy, turzyce i rośliny zielne, jak i pędy drzew: wierzby, brzozy i olszy.

– Być może dzięki popularyzacji wiedzy na temat prażubra doczekamy się kolejnej części popularnej animacji o epoce lodowcowej z udziałem nowego bohatera – mówi kierowniczka projektu.

Tekst pochodzi z serwisu Nauka w Polsce.

NędzaUjdzie w tłumieŚrednieDobreBardzo dobreRewelacja (Oddanych głosów: 7, średnia ocen: 5,14 na 6)
Loading...