Hyperborea – nowa seria wydawnicza poświęcona epoce brązu i wczesnej epoce żelaza

Nową serię wydawniczą dwujęzycznych (polsko-angielskich) monografii poświęconych problematyce epoki brązu i wczesnej epoki żelaza zainicjowali naukowcy z Instytutu Prahistorii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

W ramach serii będą sukcesywnie prezentowane, w postaci zamkniętych tematycznie woluminów, opracowania wyników wykopalisk na lepiej rozpoznanych stanowiskach archeologicznych oraz monograficzne ujęcia zagadnień dotyczących tego okresu pradziejów w zachodniej części ziem polskich (Wielkopolska, ziemia lubuska, Śląsk, Pomorze).

Dolice

Tytuł serii, której dwa tomy właśnie się ukazały, Hyperborea (gr. Ὑπερβόρε(ι)οι, łac. Hyperborei ‒ północny), stanowi odwołanie do mitycznej krainy, umieszczanej przez pisarzy antycznych gdzieś na północy Europy, za Górami Ryfejskimi, których lokalizacji, mimo łączenia ich z Alpami, Uralem, a nawet Karpatami i Sudetami, nie udało się dotąd w sposób niebudzący wątpliwości ustalić; odwołuje się tym samym do legendarnych Hiperborejczyków, określanych jako lud szlachetny, długowieczny i szczęśliwy, żyjący w dostatnim kraju o łagodnym klimacie i urodzajnych ziemiach, ślący poprzez Scytów – jak wspomina Herodot (IV: 33-35) – do świątyni Apollina na Delos „dary ofiarne owinięte w słomę pszeniczną”. Redaktorzy serii umownie i naukowo niezobowiązująco skojarzyli z mityczną krainą leżącą „z tamtej strony Boreasza” także międzyrzecze Odry i Wisły oraz społeczności, które zasiedlały te tereny od początków drugiego do końca pierwszego tysiąclecia p.n.e.

Pierwszy tom Hyperborei, autorstwa Macieja Kaczmarka, kierownika Zakładu Prahistorii Powszechnej Epok Kamienia i Brązu w poznańskim Instytucie Prahistorii UAM, zawiera omówienie materiałów archeologicznych pozyskanych podczas wieloletnich prac wykopaliskowych prowadzonych przez nieżyjącego już Stefana Wesołowskiego (1927-1995), pracownika dawnego Zakładu Archeologii Nadodrza IHKM PAN w Szczecinie (Obecnie Ośrodek Archeologii Średniowiecza Krajów Nadbałtyckich Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Szczecinie), na dwóch kurhanowych cmentarzyskach z późnej epoki brązu (ok. 1100 – 900 p.n.e.) w Dolicach w pow. stargardzkim na Pomorzu Zachodnim.

W ciągu piętnastu sezonów wykopaliskowych na stanowiskach 30 i 40 archeolodzy odsłonili tam łącznie 9 kurhanów z płaszczem kamiennoziemnym, zawierających w przewadze pochówki bezpopielnicowe oraz 63 groby płaskie, w większości popielnicowe, znajdujące się w przestrzeniach między kurhanami. Badania przyniosły liczne zabytki w postaci naczyń ceramicznych oraz dwóch ozdób z brązu (szpila i tutulus). Zarówno specyfika zarejestrowanego obrządku pogrzebowego, jak i wyposażenie obiektów grobowych nie pozwalają na łączenie tych nekropoli wprost z ludnością tzw. kultury łużyckiej. Przeciwnie, poza wyraźnie zarysowującym się lokalnym, zachodniopomorskim charakterem odkrytych źródeł widać w nich wyraźne nawiązania do materiałów znanych z terenów zaodrzańskich: Brandenburgii i Meklemburgii.

Szadek

Drugi tom, którego autorami są Grzegorz Szczurek, prezes Fundacji Ochrony Zabytków w Poznaniu i doktorant na Wydziale Historycznym UAM, oraz Edward Pudełko, emerytowany kustosz Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej w Kaliszu, mieści interdyscyplinarne opracowanie źródeł archeologicznych, ceramicznych i metalowych, ujawnionych w trakcie badań wykopaliskowych na ciałopalnym cmentarzysku ze schyłku epoki brązu i wczesnej epoki żelaza w Szadku, w południowo-wschodniej Wielkopolsce (stanowisko 3).

Na nekropoli szadeckiej, eksplorowanej ratowniczo w latach 1996-98 i 2000, archeolodzy odkryli ogółem 103 zespoły grobowe, zawierające pewną przewagę pochówków bezpopielnicowych nad popielnicowymi, relatywnie bogato wyposażone w naczynia przystawne (m.in. naczynia malowane) oraz wytwory z brązu (m.in. zapinka harfowata, szpile, naszyjniki tordowane) i żelaza (m.in. fibula półksiężycowata, wędzidło z elementami uździenicy, szpile, naszyjniki, bransolety, noże, szczypczyki).

W monografii autorzy przyjęli odmienne od dotychczas panującego w literaturze przedmiotu datowanie materiałów halsztackich, a także zamieścili, w formie dołączonego na płycie CD filmu, próbę rekonstrukcji uzdy ujawnionej w Szadku, której autorem jest nieżyjący już kaliski rymarz Władysław Machowicz. Wykorzystał on do tego celu starokozacki sposób, przekazany przez ukraińskich żołnierzy atamana Semena Petlury, internowanych do 1924 r. w obozie w Kaliszu-Szczypiornie.

Oba pierwsze tomy nowej serii Hyperborea zostały wydane dzięki dofinansowaniu ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Dziedzictwo kulturowe (priorytet Ochrona zabytków archeologicznych – zadania nr 2679/15 i 4433/15). W tym roku planowane jest wydanie trzeciego tomu, poświęconego wytwórczości halsztackiej ceramiki malowanej na Śląsku.

Tekst: Maciej Kaczmarek, Grzegorz Szczurek