Historia jednego wzgórza (plus konkurs)

Badania nad prehistorycznym osadnictwem w Modlnicy pod Krakowem pokazały, jak silny był wpływ rolników na lokalne środowisko już tysiące lat temu.

1

Doły po słupach i jamach przyściennych długiego domu z początków neolitu, w którego relikty we wczesnej epoce żelaza wkopywano groby. Fot. Karol Dzięgielewski

ŻYJĄC W ANTROPOCENIE POD KRAKOWEM

Karol Dzięgielewski
Zakład Archeologii Epoki Brązu Instytutu Archeologii UJ

Wśród cech antropocenu, mającej się właśnie zaczynać epoki geologicznej, wymienia się nie tylko powodowany przez człowieka wzrost emisji gazów cieplarnianych (według niektórych zauważalny już od czasu wynalezienia rolnictwa), czy wprowadzanie nowych substancji do litosfery, ale również zmiany w pokrywie glebowej i rzeźbie terenu. Wielkie projekty archeologiczne, pokazujące jak człowiek zmienia swoje lokalne środowisko na przestrzeni mileniów, mogą dostarczać cennych argumentów do dyskusji o początkach tej epoki.

Za jeden z takich projektów można uznać przeprowadzone z rozmachem badania archeologiczne stanowisk znajdujących się na terenie węzła „Modlnica”, należącego do północnej obwodnicy Krakowa. Dzięki wykopaliskom, przeprowadzonym w latach 2008-2010 na obszarze ponad 26 hektarów, oraz wydaniu przez Krakowski Zespół do Badań Autostrad dwóch opasłych monografii („Modlnica, st. 5 – od neolitu środkowego do późnej epoki brązu” oraz „Modlnica, stan. 5 – od późnej epoki brązu po czasy średniowiecza” – ta ostatnia ukazała się właśnie z pomocą Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Dziedzictwo kulturowe”) poznaliśmy formy użytkowania pewnego lessowego wzgórza na przestrzeni 7,5 tysiąca lat.

2

Analizy geoinformacyjne pomogły stwierdzić, że epoce brązu w Modlnicy (centrum mapy) korzystano głównie z pól na dobrze nasłonecznionych stokach (białe obszary), na płatach czarnoziemów, a zagrody lokowano w taki sposób, by mieć kontrolę wzrokową nad uprawami. Rys. Marta M. Korczyńska

Z artykułów zamieszczonych w obu tomach wyłania się fascynująca historia miejsca leżącego na rozległym wododziale pomiędzy jurajskimi ciekami Wedonką a Sudołem, którego funkcja zmieniała się diametralnie na przestrzeni tysiącleci. Kiedy około 5500 lat przed Chr. obszar modlnickiego wzniesienia, z którego rozciąga się wspaniały widok na dolinę Wisły pod Krakowem oraz pasma Beskidów, zasiedlali pierwsi rolnicy, jego teren pokryty był pierwotną puszczą i licznymi zagłębieniami bezodpływowymi (wymokami), pochodzącymi z czasów formowania się pokrywy lessowej w początkach holocenu. Po odlesieniu wymoki stały się źródłami stojącej wody, których obecność sprzyjała decyzjom o osiedlaniu się na wododziale.

Tysiące lat osadnictwa

W trakcie niemal całego neolitu oraz epoki brązu, do czasów około 500 r. przed Chr., w różnych częściach wzgórza istniały – najczęściej niewielkie – osiedla ludzkie. Można wyróżnić aż 10 epizodów osadniczych, mających miejsce w ciągu tych bez mała pięciu tysięcy lat. Ich pozostałościami są ślady zagród, widoczne w postaci skupisk jam czy słupów po budynkach. Badacze zidentyfikowali w tym miejscu ślady niemal wszystkich wyróżnianych w Małopolsce kultur archeologicznych, począwszy od reprezentującej pierwszych małopolskich rolników kultury ceramiki wstęgowej rytej, aż po kulturę łużycką z wczesnej epoki żelaza.

3

Grób z wczesnej epoki żelaza odkryty w Modlnicy w 2008 r. Fot. Karol Dzięgielewski

Z biegiem czasu coraz dotkliwsze stawało się wywołane przez człowieka obniżanie poziomu wód gruntowych, powodowane trwałym odlesieniem. Obecność zaoranych pól obniżała zdolność retencyjną wzgórza, które nie tylko zatrzymywało mniej wody, ale też gwałtownie erodowało, powodując zamulanie wymoków i drenowanie małych cieków. W związku z tymi procesami stopniowo zmniejszała się liczba i wielkość zagród, aby u schyłku wczesnej epoki żelaza (ok. 500-300 lat przed Chr.) ograniczyć się do zaledwie dwóch niewielkich zagród na obrzeżach wzniesienia.

Później, w pierwszych wiekach naszej ery, na wzgórzu w Modlnicy miało miejsce jedynie wydobycie gliny na potrzeby leżącej nieopodal osady w Modlniczce. We wczesnym średniowieczu nieprzyjazny dla osadnictwa wododział wykorzystano natomiast na wczesnochrześcijańskią nekropolę. Współczesnym dopełnieniem tej wielowiekowej tendencji było zlokalizowanie tu przed paroma laty gigantycznego węzła komunikacyjnego.

Coraz więcej przykładów analogicznych wzorców osadniczych na obszarach wyżynnych przekonuje nas, że jest to historia dość typowa dla ostatnich tysiącleci, czyli czasów wzmożonego wpływu człowieka na środowisko, bez względu na to czy nazwiemy je już antropocenem, czy też zarezerwujemy ten termin dla naprawdę druzgocących zmian obserwowanych w ostatnich stu latach .

Kobieta ze wschodu i przeworskie glinianki

Świeżo wydany tom pod redakcją Karola Dzięgielewskiego, Magdaleny Dzięgielewskiej oraz Agaty Sztyber, przynosi opracowanie reliktów osadnictwa z młodszych epok prehistorii oraz wczesnego średniowiecza.

4

Rekonstrukcja pochówku kobiety z VI w. p.n.e., pochodzącej zapewne z terenów dzisiejszej zachodniej Ukrainy. Rys. Bolesław Zych

W późnej epoce brązu i we wczesnej epoce żelaza (1200-300 przed Chr.) modlnickie wzgórze zamieszkiwała niewielka populacja, która co kilkadziesiąt lat zmieniała nieco położenie swoich zagród. Jak wynika z analizy paleoekonomicznej, najważniejszym kryterium ich lokalizacji w obrębie wzgórza było sąsiedztwo dobrze nasłonecznionych, żyznych płatów czarnoziemu. Co istotne, pola uprawiane przez mieszkańców danej osady zawsze leżały w zasięgu kontroli wzrokowej, co potwierdza że obawiano się znanego z etnografii społeczeństw przedindustrialnych zjawiska rabowania plonów bezpośrednio z pól.

Dzięki zbadaniu cmentarzyska z wczesnej epoki żelaza (ok. VI w. przed Chr.) poznano jeszcze jeden aspekt życia tej niewyróżniającej się bogactwem społeczności. Jeden z grobów, odbiegający od dominujących tu pochówków obrządkiem inhumacji, należał niewątpliwie do kobiety pochodzącej z zachodnich połaci lasostepu dzisiejszej Ukrainy. Świadczy o tym zarówno skomplikowana konstrukcja kamienna z drewnianymi marami, jak też obecność wschodnich elementów wyposażenia – kolii paciorków szklanych wykonanych nad Morzem Czarnym oraz kolczyków brązowych znanych dotąd jedynie z terenów lasostepu i jego pogranicza.

Chociaż fakt istnienia dalekosiężnej wymiany matrymonialnej pomiędzy Małopolską a strefą lasostepu archeolodzy uświadamiają sobie już od pewnego czasu, to odkrycie z Modlnicy wskazuje na to, że brały w niej udział nie tylko ówczesne elity, ale wszystkie warstwy społeczne, w tym „zwykli” rolnicy.

Glinianki, użytkowane przez ludność kultury przeworskiej w młodszym okresie rzymskim (II-IV w. przed Chr.), to największy z dotąd odkrytych i przebadanych w Polsce kompleksów tego rodzaju. Odkrywki z reguły lokalizowano poza osiedlami, stąd szansa ich odkrycia poza strefami planowanych szerokoprzestrzennych inwestycji jest znikoma. Analiza formowania się zasypisk jam wybierzyskowych z Modlnicy doprowadziła autorów do wniosku, że mimo wielkiego areału (przebadano ok. 5600 m2 powierzchni odkrywki), celem eksploatacji nie była glina do celów budowlanych, ale na potrzeby ośrodka garncarskiego, zlokalizowanego najpewniej w pobliżu znanej, również badanej przy budowie obwodnicy Krakowa, osady w Modlniczce. Wskazuje na to fakt, że pozyskiwano jedynie konkretny rodzaj gliny, podczas gdy większość sedymentu pozostawała na miejscu i służyła do zasypywania uprzednio wykopanych dołów.

5

Rekonstrukcja glinianki z młodszego okresu wpływów rzymskich (II-IV w. n.e.). Rys. Bolesław Zych

Pogańskie zwyczaje na chrześcijańskim cmentarzu

Jednym z najciekawszych epizodów użytkowania wzgórza w Modlnicy są czasy funkcjonowania cmentarza wczesnośredniowiecznego (od poł. XI do początku XII w.). Była to nekropola pozakościelna – już chrześcijańska, ale wykazująca jeszcze wiele cech pogańskich. Zdumiewa fakt, że miejscowa ludność, mająca – według legendy – odprawiać św. Wojciecha w drodze na północ, a przede wszystkim żyjąca w odległości zaledwie 10 kilometrów od centrum Krakowa, nasyconego już wówczas siecią kościołów i kulturą chrześcijańską, jeszcze w XII w. hołdowała wielu praktykom zakazywanym przez Kościół.

Takie odstępstwa od norm kościelnych, jak bogate wyposażanie pochówków, zwłaszcza w ozdoby i narzędzia, orientowanie głów zmarłych w innym niż zachodni kierunku, czy stosowanie praktyk antywampirycznych, mogą wskazywać na brak duchownego przy ceremoniach pogrzebowych.

6

Rekonstrukcja pochówku „czarownicy” z cmentarzyska wczesnośredniowiecznego w Modlnicy. Rys. Michał Podsiadło

Ostatnie z wymienionych „odstępstw” odnosi się do spektakularnego pochówku starszej kobiety, złożonej bez wyposażenia w największej na cmentarzu jamie grobowej. Kobieta została położona na brzuchu, twarzą do ziemi, a jej ciało przyciśnięto dwoma potężnymi kamieniami wapiennymi. Niewątpliwie sposób jej życia (lub śmierci) skłonił współczesnych do zastosowania zabiegów mających na celu zapobieżenie jej powrotowi do świata żywych.

okladka_Modlnica5_2015

Badania w Modlnicy dostarczyły danych ważnych w szerokiej, paleośrodowiskowej perspektywie wielu tysiącleci, ale też w krótszych odcinkach czasu. Uzyskanie takich wyników nie byłoby możliwe bez odpowiedniej organizacji samych wykopalisk, jak i opracowania ich wyników. Kończący swą działalność Krakowski Zespół do Badań Autostrad, który współtworzyły trzy duże krakowskie instytucje archeologiczne (Muzeum Archeologiczne w Krakowie, Uniwersytet Jagielloński i Instytut Archeologii i Etnologii PAN), w jednym z opublikowanych właśnie tekstów wyraża niepokój, czy firmy prywatne, które opanowały w tej chwili sektor badań ratowniczych, będą w stanie sprostać tego rodzaju wyzwaniom. Pozostaje czekać na efekty…

Konkurs

Spośród osób, które do 13 marca nadeślą na adres karol@pracowniaprofil.pl krótki opis innego przykładu zmiany sposobu użytkowania obszaru lub miejsca od czasów prehistorycznych po dzień dzisiejszy, rozlosowane będą 3 egzemplarze książki o Modlnicy. W temacie maila proszę wpisać „Konkurs archeo”.

Wstęp i śródtytuły pochodzą od redakcji.

NędzaUjdzie w tłumieŚrednieDobreBardzo dobreRewelacja (Oddanych głosów: 8, średnia ocen: 5,38 na 6)
Loading...