Nieszawa porzucona, zapomniana i odkryta

Miasto, które było polskim orężem w walce z Krzyżakami i zostało poświęcone w imię zwycięstwa, przez stulecia pozostawało zapomniane. Piętnaście lat prac archeologów pozwoliło nie tylko odkryć, ale też zrekonstruować ten średniowieczny ośrodek o krótkiej, ale bardzo barwnej historii.

Ryc01

Zdjęcie lotnicza ukazujące szczegóły zabudowy zachodniej partii badanego terenu z wyraźnie wyodrębniającą się pierzeją zabudowy i centralnie położonym obiektem, czerwiec 2012. Fot. W. Stępień.

Dawna Nieszawa, zwana przez ówczesnych Nową Nieszawą lub Dybowem, była w XV w. prężną metropolią na pograniczu Królestwa Polskiego i Państwa Zakonnego. Przez niespełna 40 lat swojego istnienia urosła do rangi głównego konkurenta leżącego nieopodal Torunia. Okoliczności jej powstania, jak również zburzenia i przeniesienia w górę Wisły, w miejsce, gdzie Nieszawa istnieje obecnie, związane są z historią rywalizacji Zakonu Krzyżackiego z Królestwem Polskim o dominację w regionie i czerpanie zysków z handlu na środkowym i górnym odcinku Wisły.

Miasto celowo zlokalizowano naprzeciwko krzyżackiego Torunia, będącego członkiem Związku Hanzeatyckiego, by stało się ekonomicznym i politycznym orężem. Dynamicznego rozwoju Nowej Nieszawy nie powstrzymały naciski polityczne ani zbrojne najazdy ze strony krzyżaków, jednakże za swój sukces ośrodek miejski zapłacił ostatecznie zniszczeniem i translokacją.

Ryc02

Metody niedestrukcyjne wykorzystywane w badaniach w latach 2012-2014: A) Prospekcja lotnicza, B) Prospekcja magnetyczna, C) Prospekcja elektrooporowa, D) Prospekcja podatności magnetycznej, E) Pomiary geodezyjne (tachimetr laserowy i RTK GPS)

Szczęśliwym zbiegiem okoliczności relikty miasta pozostały stosunkowo nienaruszone przez pięć i pół wieku, stając się swoistą kapsułą czasu. Zastosowanie szeregu archeologicznych metod badawczych umożliwiło niedestrukcyjne rozpoznanie jego pozostałości oraz przywrócenie dawnej Nieszawy na mapy średniowiecznej historii.

Szybko stworzony konkurent Torunia

Lokację wsi o nazwie Nieszawa, umiejscowionej na zachodnim brzegu Wisły, naprzeciw Torunia, przeprowadzono prawdopodobnie w 1423 r. na polecenie króla Władysława Jagiełły. Najpóźniej na początku 1424 r. król nadał osadzie prawa miejskie.

Ryc10

Wyniki badań magnetycznych w latach 2012-2014. Il. P. Wroniecki, M. Jaworski

Nowa Nieszawa rozwijała się błyskawicznie, dzięki korzystnemu położeniu przy granicznej przeprawie przez Wisłę na ważnym szlaku handlowym z Kujaw przez państwo krzyżackie nad Bałtyk. Zabudowa miejska miała charakter drewniany lub szachulcowy, jednakże ważniejsze obiekt o charakterze reprezentacyjnym lub religijnym (ratusz, kościoły) wzniesiono z cegły.

Na polecenie króla w latach 1427-1430 na wschód od miasta wzniesiono ceglany zamek, zwany Dybowskim, którego ruiny stoją po dziś dzień.

Rozwój Nieszawy zatrzymał najazd krzyżaków i mieszczan toruńskich w 1431 r., którzy splądrowali i zniszczyli miasto oraz zajęli zamek. Stał się on tymczasową siedzibą władz zakonnych komturii nieszawskiej powołanej po zachodniej stronie Wisły na zagrabionych Królestwu Polskiemu ziemiach.

Ryc03

Przedstawienie artystyczne interpretacji danych geofizycznych i teledetekcyjnych. Rys. J. Zakrzewski, S. Rzeźnik

Obszar leżący naprzeciwko Torunia, wraz z terytorium kujawskim i Zamkiem Dybowskim strona polska odzyskała na mocy traktatu brzeskiego w roku 1436, co zapoczątkowało odbudowę miasta oraz nowy okres błyskawicznego rozwoju Nowej Nieszawy. U jego podstaw leżał przede wszystkim dalekosiężny handel zbożem jak również śledziami, olejem, czy piwem.

Rywalizacja ekonomiczna na Wiśle prowadziła do licznych konfliktów z kupcami z krzyżackich Prus. Jednocześnie w mieście obywatelstwo uzyskiwali uciekinierzy z państwa zakonnego, należący do różnych warstw społecznych (rycerstwa, mieszczaństwa, a nawet chłopów), co poświadczają dokumenty historyczne. Ludność Nieszawy była wówczas wieloetniczną społecznością, w skład której wchodzili Polacy, Niemcy, Anglicy, Czesi, przybysze z Niderlandów oraz Żydzi.

Wraz z wybuchem powstania mieszczan pruskich przeciwko władzom krzyżackim w 1454 r. doszło do zmiany sytuacji politycznej. Po oddaniu się pod władzę polskiego króla mieszczanie toruńscy, którzy konsekwentnie domagali się zburzenia Nieszawy, otrzymali od Kazimierza Jagiellończyka zapewnienie zniszczenia konkurencyjnego ośrodka w przeciągu trzech lat.

Ryc04

Trójwymiarowa, cyfrowa rekonstrukcja artystyczna Nowej Nieszawy/Dybowa na podstawie danych nieinwazyjnych Rys. J. Zakrzewski, S. Rzeźnik, P. Wroniecki

Król grał na zwłokę, jednakże rosnąca presja w obliczu trudności finansowych spowodowanych wojną skłoniła go do ostatecznego nakazania zburzenia miasta i przeniesienia go w górę Wisły. Na jesieni 1462 r. likwidacja Nowej Nieszawy była już w pełni dokonana. Naprzeciwko Torunia pozostał jedynie Zamek Dybowski.

Nieszawa odrodziła się i przetrwała do dzisiaj około 30 km na południowy-wschód od miejsca, gdzie znajdowała się pierwotnie.

W poszukiwaniu zapomnianego miasta

Pamięć o dokładnej lokalizacji prężnego miasta zanikła. Na przestrzeni wieków jego teren częściowo zniszczono i przekształcono, regulując koryto Wisły, wznosząc wał przeciwpowodziowy, a także budując infrastrukturę kolejową węzła toruńskiego.

Ryc06

Tak zapewne wyglądała Nieszawa od strony północnej. Aut. J. Zakrzewski, T. Mełnicki

Zainteresowanie dawną Nieszawą wzbudziły prowadzone przez Lidię Grzeszkiewicz-Kotlewską badania Zamku Dybowskiego, które zleciły władze Torunia, gdyż dziś zamek znajduje się w granicach tego miasta. Prace wokół zamku rozpoczęto w 1990 roku badaniami georadarem. W kolejnych sezonach, aż do 2002 r., archeolodzy założyli 32 wykopy, które ukazały XV-wieczną warstwę osadniczą, w tym relikty budynków w konstrukcji ceglanej i drewnianej.

Fotograficzna dokumentacja archeologiczna z powietrza podjęta w 2001 r. przez Wiesława Stępnia miała charakter dokumentacji badań wykopaliskowych, lecz jej owocem stała się systematyczna wieloletnia obserwacja pól uprawnych rozciągających się na zachód od Zamku Dybowskiego.

Jednak dopiero w 2006 r. udało się zaobserwować wyróżniki wegetacyjne, układające się w regularne ciągi prostokątów. Powtarzalność obserwacji w kolejnych latach pozwalała przypuszczać, że pod ziemią znajdują się pozostałości średniowiecznego miasta.

Ryc07

Wybrzeże Nieszawy. Aut. J. Zakrzewski, T. Mełnicki

To wstępne rozpoznanie umożliwiło pozyskanie środków na kompleksowe szerokopłaszyznowe badania dostępnego terenu przy zastosowaniu metod geofizycznych. W latach 2012-2014 archeolodzy przebadali teren o powierzchni 50 ha z zastosowaniem pomiarów magnetycznych, podatności magnetycznej i elektrooporowych. Badania ujawniły liczne anomalie geofizyczne, świadczące o istnieniu pozostałości rozległego organizmu miejskiego o zorganizowanej strukturze przestrzennej.

Zestawienie pozyskanych informacji i integracja wyników badań prowadzonych na przestrzeni wielu lat pozwoliły odtworzyć układ przestrzenny miasta oraz stworzyć cyfrowe modele rekonstruujące przypuszczalny wygląd średniowiecznej Nieszawy.

Ryc08

Miasto widziane od zachodu. Aut. J. Zakrzewski, T. Mełnicki

W oparciu o dotychczasowy stan badań dawną Nieszawę zarysować można jako nadwiślańskie miasto, zajmujące powierzchnię około 22 ha o rozpiętości mniej więcej 700 m. Modułem służącym do nakreślenia ram przestrzennych były miary nowochełmińskie, co zaznaczono w dokumencie lokacyjnym (Nowa Nieszawa miała posługiwać się prawem chełmińskim według wzoru obowiązującego w Toruniu).

Nieszawa była tętniącym życiem miastem handlowym zamieszkanym przez kilka tysięcy ludzi z różnych stron Królestwa Polskiego i ówczesnej Europy. Posiadała zwartą zabudowę, olbrzymi rynek, wyraźnie zarysowane bloki działek z zabudową, regularny układ ulic. W jej obrębie mieściły się obiekty sakralne, przestrzenie handlowe, produkcyjne i magazynowe.

Centralnym punktem miasta był czworoboczny rynek o planie prostokąta z bokiem mierzącym około 120 m. Wewnątrz tej przestrzeni znajdowała się zabudowa, włączając ratusz z wagą miejską oraz obiekty związane z handlem.

Ryc12

Zbiorcza interpretacja danych geofizycznych i teledetekcyjnych. Aut. P. Wroniecki

Od narożników rynku odchodziły pary ulic wytyczające arterie miejskie, dzielące zabudowę na bloki działek. Działki posiadały zabudowę frontową, niewykluczone iż występować w mieście mogły obiekty zarówno jedno-, dwu- jak i trójtraktowe. Tylne partie działek były częściowo lub całkowicie niezabudowane.

W zachodniej części miasta znajdował się drugi plac miejski, który mógł pełnić funkcje handlowe. Z kolei po przeciwnej, wschodniej stronie ulokowany był kościół noszący w czasach późniejszych wezwanie św. Mikołaja. Przetrwał on aż do XVIII wieku, a jego relikty były obiektem prac archeologicznych Lidii Grzeszkiewicz-Kotlewskiej.

Przypuszczalnie po północnej stronie znajdowało się otwarte nabrzeże, a od południa i zachodu ograniczały miasto fortyfikacje ziemne. Metropolii strzegł pobliski Zamek Dybowski, często odwiedzany przez królów Polski, doglądających rywalizacji ekonomicznej z państwem zakonnym. Wieloletnie badania archeologiczne pozwoliły dowieść, iż wysiłek włożony w lokację Nowej Nieszawy stanowił szeroko zakrojoną strategię ekonomiczno-polityczną wymierzoną przeciwko zakonowi i jego planom zdominowania handlu wiślanego oraz regionu.

Ryc11

Zbliżenia na wyniki badań magnetycznych. A) Możliwa brama miejska z mostem, B) Relikty kościoła pw. św. Mikołaja, C) Rynek miejski, D) Zachodnia część miasta. Aut. P. Wroniecki, M. Jaworski

Nieszawa w monografii

Podsumowaniem 15 lat badań jest wydana na początku 2016 roku publikacja zatytułowana „W poszukiwaniu zaginionego miasta: 15 lat badań średniowiecznej lokacji Nieszawy”.

Ryc09

Monografia opublikowana przez Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, Oddział w Łodzi oraz Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego jest pracą zbiorową zawierającą opracowania tematyczne autorstwa grona badaczy rozpoznających stanowisko na przestrzeni minionej półtorej dekady.

Źródła historyczne opracował prof. dr hab. Sławomir Jóźwiak, historyk i znawca dziejów państwa krzyżackiego oraz jego relacji z Królestwem Polskim. W opracowaniu geomorfologicznym dr Piotr Weckwerth przeanalizował warunki naturalne w rejonie miasta lokacyjnego. Wiesław Stępień podsumował wieloletnie systematyczne obserwacje lotnicze, zilustrowane licznymi zdjęciami wykonywanymi w latach 2001-2012 w zmiennych warunkach naturalnych, nie zawsze umożliwiających zaobserwowanie podziemnych struktur.

Lidia Grzeszkiewicz-Kotlewska zebrała wyniki swoich badań archeologicznych, prowadzonych w latach 1999-2002 na zlecenie Miejskiego Konserwatora Zabytków w Toruniu. Katalog poszczególnych wykopów uzupełniony jest planem stanowiska, archiwalnymi zdjęciami wykopalisk z widocznymi warstwami i obiektami archeologicznymi oraz rysunkami wybranych zabytków.

Piotr Wroniecki i Marcin Jaworski przedstawiają wyniki badań geofizycznych, które w toku trzech lat doprowadziły do rozpoznania struktury stanowiska poprzez zastosowanie metody magnetycznej, elektrooporowej oraz pomiarów podatności magnetycznej gruntu.

Tekstowi towarzyszą wizualizacje wyników pomiarów każdą z metod oraz stworzone na ich podstawie trójwymiarowe, cyfrowe rekonstrukcje artystyczne Nowej Nieszawy, wykonane przez Jakuba Zakrzewskiego i Stanisława Rzeźnika.

Dotychczasowy stan wiedzy w oparciu o 15 lat badań podsumowuje analiza urbanistyczna dawnego miasta przedstawiona przez dr. hab. Janusza Pietrzaka, który wypunktowuje poszczególne etapy rozwoju i elementy tkanki miejskiej w oparciu o pozyskane dane historyczne, archeologiczne oraz nieinwazyjne.

Ryc05

Wirtualna Nieszawa z lotu ptaka. Aut. J. Zakrzewski, T. Mełnicki

Redaktorami tomu są Aleksander Andrzejewski i Piotr Wroniecki, których teksty otwierają i zamykają publikację. Tom zawiera również streszczenie w języku angielskim.

Publikacja stanowi kompleksowe opracowanie dotyczące poszczególnych etapów badań prowadzonych wpierw w celu odkrycia lokacji średniowiecznej Nieszawy, a następnie rozpoznania jej struktury. Prace, na które przypadały m.in. kwerendy historyczne, sondaże wykopaliskowe, prospekcja lotnicza, analizy środowiskowe, pomiary wartości pola magnetycznego, pomiary elektrooporowe, pomiary podatności magnetycznej, modelowanie przestrzenne i trójwymiarowe zaowocowały stworzeniem szczegółowego opracowania historyczno-urbanistycznego podsumowującego stan wiedzy dotyczący XV-wiecznej Nieszawy.

Jak przekonują autorzy opracowania, sytuacją bez precedensu jest fakt, że publikacja w znacznej mierze opiera się na wynikach badań nieinwazyjnych, które umożliwiały rozpoznanie struktury miejskiej i skonfrontowanie ich z wcześniejszą dokumentacją badań oraz źródłami historycznymi. Osiągnięcia prac nieinwazyjnych pokazały, że inwestycja lokacyjna była zamierzonym wysiłkiem mającym przynieść wymierną korzyść Królestwu Polskiemu w wielowiekowym konflikcie z państwem zakonnym o panowanie nad regionem.

Wydanie monografii dofinansowało Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Dziedzictwo kulturowe – Ochrona zabytków archeologicznych (04531/15). Nakład publikacji przewidziano na 300 egzemplarzy, jednak w ramach realizacji projektu dostępna będzie również w formie cyfrowej na stronie badań: staranieszawa.pl.

Film „Średniowieczna Nieszawa (1425-1462) zrekonstruowana na podstawie technik archeologii nieinwazyjnej” obrazujący trójwymiarową rekonstrukcję cyfrową średniowiecznego miasta

W poszukiwaniu zaginionego miasta: 15 lat badań średniowiecznej lokacji Nieszawy
Praca zbiorowa pod redakcją Aleksandra Andrzejewskiego i Piotra Wronieckiego.
Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, Oddział w Łodzi
Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego
Łódź 2015 r., 252 str., ISBN 978-83-944066-1-5
Nakład 300 sztuk. Publikacja dostępna bez opłat do wyczerpania nakładów w Łódzkim oddziale SNAP. Publikacja będzie dostępna za darmo w formacie PDF na stronie staranieszawa.pl

Tekst na podstawie materiałów udostępnionych przez autorów monografii.

NędzaUjdzie w tłumieŚrednieDobreBardzo dobreRewelacja (Oddanych głosów: 21, średnia ocen: 5,67 na 6)
Loading...