Dawne grody zdradzają swe sekrety

Badania nieinwazyjne dostarczyły nam nowych informacji o trzech wczesnośredniowiecznych grodziskach z Polski Centralnej.

ob1

Badania magnetyczne. Fot. Piotr Wroniecki

Zadanie lepszego poznania grodzisk w Mnichowie, Okopach i Witowie postawili sobie archeolodzy uczestniczący w programie „Nieinwazyjne badania grodzisk wczesnośredniowiecznych Polski Centralnej”. Realizuje go Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich Oddział w Łodzi we współpracy z Instytutem Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego.

– Bliskość trzech tak wczesnych obiektów, położonych w odległościach 5,5 do 17,7 km od siebie, jest na terenie Polski Centralnej zjawiskiem zupełnie unikatowym – twierdzi dr Jerzy Sikora z Uniwersytetu Łódzkiego.

ob2

Badania elektrooporowe. Fot. Piotr Wroniecki

– Obszar ten, mimo że położony w geograficznym centrum dzisiejszej Polski, we wczesnych fazach wczesnego średniowiecza stanowił peryferie osadnicze, bardzo słabo zasiedlone. Przypuszczać więc należy, że w skali omawianego terytorium zachodziły tutaj bardzo intensywne procesy osadnicze oraz zupełnie niejasne dla nas procesy konsolidacji ówczesnych społeczności, które pozwalały na wznoszenie okazałych umocnień. Nie jest jednak jasne w pełni, czy omawiane obiekty funkcjonowały równocześnie – tłumaczy archeolog.

Nowoczesne metody ujawniania przeszłości

Naukowcy wykorzystali szeroki zakres prac nieinwazyjnych. Obiekty poddali szerokopłaszczyznowemu rozpoznaniu magnetycznemu oraz elektrooporowemu, które realizował Piotr Wroniecki. Zdjęcia lotnicze wykonał Wiesław Stępień. Badania geochemiczne, za pomocą uproszczonej, polowej metody fosforowej połączone z rozpoznaniem geomorfologicznym wykonał Piotr Kittel z Katedry Geomorfologii i Paleogeografii Uniwersytetu Łódzkiego. Ponadto, pod kierunkiem Jerzego Sikory zrealizowano intensywne badania powierzchniowe, podczas których znaleziony materiał namierzano za pomocą urządzenia GPS.

ob5

Badania powierzchniowe na grodzisku w Okopach. Fot. Jerzy Sikora

Całość uzyskanych wyników archeolodzy wprowadzali do Systemu Informacji Geograficznej (GIS), dzięki czemu możliwa była integracja wyników różnorodnych procedur badawczych. Dodatkowo wykonali analizę pomiarów skanowania laserowego (LiDAR ALS) dostępnego w państwowych zasobach, a wykonanego w ramach programu ISOK.

– Tak zakrojony program odpowiadał temu, co realizowaliśmy w poprzednich latach, kiedy to przebadaliśmy grodziska w Ewinowie, Krzepocinku, Spycimierzu, Rękoraju, Rozprzy, Starych Skoszewach, Szydłowie i Żarnowie. Dzięki temu możliwe będzie porównanie wyników uzyskanych na różnych stanowiskach o tym samym jednak, grodowym charakterze – opowiada dr Sikora.

Na wszystkich badanych w tym roku grodziskach były już wcześniej prowadzone wykopaliska, ale miały one dość ograniczony zakres. Większość tych prac prowadziła w latach 50.-70. XX w. Janina Kamińska z ówczesnego Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Łodzi (dzisiaj Instytut Archeologii i Etnografii PAN). W latach 80. XX w. grodzisko w Witowie badali zaś Tadeusz Horbacz i Zbigniew Lechowicz z łódzkiego ośrodka archeologicznego. W ostatnich latach grodziska w Mnichowie i Okopach poddał badaniom weryfikacyjnym Grzegorz Teske z Kalisza.

ob6

Zdjęcie lotnicze grodziska w Mnichowie. Fot. Wiesław Stępień

W trakcie tych badań ustalono, że wszystkie obiekty rozpoczęły swoją egzystencję już w okresie „plemiennym” i zostały porzucone lub zniszczone przed połową X wieku. W XII–XIV wieku odbudowano i użytkowano gród w Okopach.

Zaginione wały Witowa

Mimo wykopalisk nasza wiedza o tych trzech grodziskach była mocno niepełna. Dotychczasowe prace w Witowie nie pozwoliły chociażby na pełne określenie przebiegu wałów tej warowni. – Jej stan zachowania jest bardzo słaby, a na powierzchni widoczne są jedynie bardzo nikłe ślady grodziska. Także uważna analiza zdjęć lotniczych oraz wynik pomiarów elektrooporowych, choć wykazały ślady wałów nie pozwoliły na rozpoznanie ich przebiegu – opowiada dr Sikora.

ob8

Mapa anomalii magnetycznych z pomiarów w rejonie grodziska w Witowie. Oprac. Jerzy Sikora, Piotr Wroniecki

Dopiero badania magnetyczne przyniosły rozstrzygające wyniki. Ujawniły one podłużne anomalie, układające się w owalny zarys wału, o wymiarach około 44,5 na 84,5 m wraz ze strukturami interpretowanymi jako brama, położonymi we wschodniej części grodziska.

– Z tej strony przylegały do nich dość tajemnicze anomalie, utrwalone zarówno w badaniach magnetycznych, jak i elektrooporowych oraz jako wyróżniki fotointerpretacyjne na zdjęciach lotniczych, sugerujące możliwość przylegania do warowni osady, być może otoczonej rowem – relacjonuje archeolog.

Mnichów i Okopy

Nieco mniej spektakularne były wyniki praw w Michowie i Okopach. Na pierwszym z grodzisk archeologom udało się zarejestrować anomalie magnetyczne i elektrooporowe związane z wałem (czytelnym do dzisiaj w terenie choć silnie zniwelowanym) oraz być może bramą (do tej pory nie znaną).

– Zarejestrowane w pobliżu skupiska ceramiki naczyniowej oraz podwyższone wartości zawartości fosforu mogą być śladem osadnictwa o raczej efemerycznym charakterze. Analiza Numerycznych Modeli Terenu wskazuje, że ewentualna stała osada towarzysząca grodzisku mogła znajdować się na terenie współczesnej wsi, która podobnie jak gród zajęła niewielkie wyniesienie w dnie doliny Warty – zapewne ostaniec terasy – opowiada dr Sikora

Ob9

Mapa anomalii magnetycznych na grodzisku w Mnichowie. Oprac. Piotr Wroniecki

W przypadku grodziska w Okopach archeolodzy mieli utrudniony dostęp do obiektu, który uległ częściowemu zniszczeniu w latach 40. i 50. XX w., kiedy to zniwelowano część wału od strony wschodniej, by pomieścić tam zabudowę gospodarstwa rolnego. Analiza archiwalnych ortofotomap niemieckich z 1944 r. wskazuje, że proces niszczenia rozpoczął się jeszcze w trakcie wojny. Starsze mapy pokazują pełen zarys wałów.

Wyniki badania magnetycznego przeprowadzonego w Okopach były częściowo zakłócone przez pobliską zabudowę oraz metalową infrastrukturę (m.in. ogrodzenia i maszyny rolnicze). Obok anomalii związanych z przebiegiem wałów grodziska badania ujawniły także przebieg paleokoryt rzeki Warty w jego pobliżu. – Nie wykazały za to istnienia anomalii, które pozwalałyby potwierdzić sugestie Janiny Kamińskiej o istnieniu na południe od grodziska osady otwartej. Jej istnienia nie potwierdziły także badania powierzchniowe oraz analizy fosforowe przeprowadzone w tym miejscu – relacjonuje archeolog.

ob7

Zdjęcie lotnicze grodziska w Okopach. Fot. Wiesław Stępień

Istotne informacje przyniosły za to analizy danych LiDAR. Wykazały one istnienie na terenie obecnej wsi dwóch wyniesień o charakterze ostańców terasowych w dnie doliny Warty. Jedno z nich zajęte jest przez grodzisko, drugie zaś – położone około 150 m na północny–zachód od niego – zabudowane jest przez współczesne gospodarstwo. W jego pobliżu archeologom udało się odnaleźć wczesnośredniowieczny materiał ceramiczny. Zarówno forma terenowa, jak i materiał powierzchniowy sugerują, że to właśnie tutaj znajdowało się osadnicze zaplecze grodu.

– Badania nieinwazyjne mają olbrzymie znaczenie w rozpoznaniu mikroregionów osadniczych, których elementem były grodziska. Szczególnie ważne jest to w przypadku obiektów tak zniszczonych, jak badane w tym roku. Precyzyjne określenie przebiegu umocnień grodowych oraz zasięgu osadnictwa ma nie tylko znaczenie ściśle naukowe, ale także konserwatorskie. Pozwala bowiem precyzyjnie wyznaczać strefy ochrony konserwatorskiej – tłumaczy znaczenie badań dr Sikora.

„Nieinwazyjne badania grodzisk wczesnośredniowiecznych Polski Centralnej” o trzeci program dofinansowany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego realizowany przez łódzki SNAP, który ma na celu kompleksowe, nieinwazyjne rozpoznanie grodzisk Polski Centralnej. Łącznie w latach 2013-2015 przeprowadzono prace na 12 grodziskach, niemal wszystkich, jakie położone są na terenie dawnej prowincji łęczyckiej państwa Piastów, później księstw łęczyckiego i sieradzkiego, zaś w późnym średniowieczu ziem – województw. – Program nie uwzględniał jedynie grodzisk w Łęczycy, Czerchowie i Sieradzu – w znacznym stopniu przebadanych metodami wykopaliskowymi – wyjaśnia dr Sikora.

Wyniki badań w 2015 roku archeolodzy przedstawili 21 grudnia na otwartym wykładzie w Instytucie Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego. Będą także wkrótce dostępne na stronie internetowej projektu: snap.uni.lodz.pl/grody/

NędzaUjdzie w tłumieŚrednieDobreBardzo dobreRewelacja (Oddanych głosów: 12, średnia ocen: 5,50 na 6)
Loading...