Ogień a sprawa neandertalska

Mniejsza biegłość w wykorzystywaniu ognia mogła mieć wpływ na porażkę neandertalczyków w rywalizacji z przybyłymi z Afryki Homo sapiens – sugeruje dwójka badaczy.

Grupa neandertalczyków przy ognisku. Rys. Randii Oliver/NASA

Teza ta jest dziełem archeolog Anny Goldfield, doktorantki z Boston University w USA, oraz Rossa Bootona z University of Sheffield w Wielkiej Brytanii, który specjalizuje się w stosowaniu matematyki w naukach biologicznych. Zajęli się oni sprawdzeniem, czy różnice w korzystaniu z ognia mogły przyczynić się do zniknięcia neandertalczyków.

Neandertalczycy i ich przodkowie radzili sobie w mającej chłodny klimat Europie przez setki tysięcy lat. Nagle około 40 tys. lat temu neandertalczycy znikają, co zbiega się z ekspansją przybyłych z Afryki Homo sapiens.

Od dziesiątków lat uczeni podejrzewali, że neandertalczycy wymarli, gdyż byli w wielu aspektach gorsi od przybyszów. Wedle różnych hipotez mieli bardziej prymitywne narzędzia, byli mniej inteligentni, mieli słabiej rozwinięte życie społeczne bądź gorzej dostosowywali się do zmian środowiska, w tym zmniejszenia liczby dużych ssaków, które miały być ich niemalże jedynym pożywieniem. Niektórzy badacze wskazywali też na pewne cechy budowy anatomicznej, które mogły działać na niekorzyść neandertalczyków (np. słabsze predyspozycje do miotania włóczni), a także sugerowali, że ludzi ci wolniej się rozmnażali.

Wiele z tych hipotez z czasem upadło. Okazało się np. że neandertalczycy potrafili dostosowywać się do zmian środowiska i mieli bardzo zróżnicowaną dietę, istnieje też coraz więcej dowodów na to, że intelektualnie nam nie ustępowali (więcej na ten temat w dostępnym dla subskrybentów artykule Neandertalczycy nie byli gorsi).

Okazało się także, że neandertalczycy nie całkiem wymarli. Dokonane kilka lat temu zsekwencjonowanie pełnego neandertalskiego genomu pozwoliło ustalić, że rdzenni mieszkańcy Europy, Azji i Ameryki, a więc potomkowie tych Homo sapiens, którzy około 60 tys. lat temu wyszli z Afryki, mają w swoim DNA trochę genów neandertalczyków (średnio około 2 proc. całości genomu). To oznacza, że nasi przodkowie spotkali neandertalczyków i doszło do wymieszania się obu populacji (więcej na ten temat w dostępnym dla subskrybentów artykule Dlaczego Azjaci mają w sobie więcej neandertalczyka?).

Wyjściowym założeniem do prac Goldfield i Bootona było założenie, że Homo sapiens korzystali z ognia dużo częściej niż neandertalczycy, m.in. opiekając mięso i być może gotując inne pożywienie. Różnice w powszechności stosowania ognia do przygotowywania posiłków mogą mieć ogromne znaczenie, gdyż gotowana żywność zapewnia więcej kalorii niż surowa. Wysoka temperatura pozwala też niszczyć bakterie i pasożyty.

Mamy co prawda dowody na to, że neandertalczycy używali ognia, ale zdaniem Goldfield prawdopodobnie nie korzystali z niego tak często, jak Homo sapiens. Nie brak bowiem neandertalskich stanowisk, które były z pewnością zamieszkiwane przez długi czas, a ślady użycia ognia są w nich bardzo skromne.

Booton i Goldfield zastosowali modele matematyczne, aby przeprowadzić symulację wpływu użycia ognia na neandertalczyków i Homo sapiens. Wskazały one, że częstsze używanie ognia umożliwiałoby naszym przodkom trochę szybciej zwiększać populację. Liczniejsi myśliwi naszego gatunku mieli wedle symulacji zabijać więcej zwierząt i neandertalczykom zaczęło brakować żywności.

Sytuacja neandertalczyków mogło też pogarszać to, że mając bardziej masywne ciała i większe mózgi potrzebowali więcej kalorii. Tak więc nie dość, że Homo sapiens dzięki opiekaniu i być może gotowaniu mogli pozyskać więcej kalorii z tej samej ilości pożywienia, to jeszcze potrzebowali mniej kalorii. W ocenie Goldfield na chłodnej i uboższej w pożywienie północy mogło im to zapewnić znaczną przewagę nad neandertalczykami

Dlatego właśnie Goldfield podejrzewa, że mniejsza biegłość neandertalczyków w wykorzystywaniu ognia mogła mieć wpływ na ich porażkę w zetknięciu z Homo sapiens. Teza ta wpisuje się więc w mający już długą tradycję nurt „gorszego neandertalczyka”. Goldfield przyznaje jednak, że w sprawie zniknięcia naszych kuzynów nie ma łatwych odpowiedzi i jest to bardzo skomplikowane zagadnienie.

Pytanie, czy rzeczywiście neandertalczycy byli wyraźnie słabsi w używaniu ognia. Cztery lata temu w prestiżowym magazynie PNAS ukazały się wyniki analiz 141 europejskich stanowisk archeologicznych starszych niż 35 tysięcy lat pod kątem śladów użycia ognia. Okazało się, że z czasów neandertalczyków pochodzi bardzo dużo takich miejsc.

– Dotąd wielu naukowców uważało, że neandertalczycy czasami mieli ogniska, ale nie potrafili stale korzystać z ognia. Sami nie spodziewaliśmy się, że na tak wielu neandertalskich stanowiskach są mocne dowody jego trwałego używania – komentowała wyniki badań swojego zespołu Paola Villa z Muzeum Historii Naturalnej Uniwersytetu Kolorado (USA). Jej zdaniem neandertalczycy nie musieli czekać na uderzenie pioruna, gdyż potrafili krzesać, przechowywać i przenosić ogień.

Nie można też mieć pewności, że obie populacje konkurowały ze sobą. Zaprezentowane w 2011 r. wyniki symulacji komputerowych zasugerowały, że gromadki neandertalczyków mogły po prostu wymieszać się wśród dużo liczniejszych grup Homo sapiens i z czasem utracić swoją odrębność. Podobne wnioski przyniosła analiza stanowisk archeologicznych we Francji, która pozwala przypuszczać, że przybysze mogli mieć nawet 10-krotną przewagę liczebną nad neandertalczykami. Niewielkie, kilkudziesięcioosobowe gromady łowców obu populacji były rozproszone na ogromnym terenie obejmującym całą zachodnią Eurazję, przez co mogły bardzo łatwo przenikać między sobą. Neandertalczycy nie musieli więc być w niczym gorsi od Homo sapiens, aby się wśród nich „rozpuścić”.

Wyniki badań Goldfield zaprezentowała niedawno na dorocznym spotkaniu Society for American Archaeology. Napisał o nich serwis Live Science.

Spodobała ci się ta informacja? Wesprzyj powstawanie serwisu i zostań subskrybentem. Bez pomocy Czytelników Archeowieści znikną. Subskrypcję możesz wykupić np. tutaj

NędzaUjdzie w tłumieŚrednieDobreBardzo dobreRewelacja (Oddanych głosów: 22, średnia ocen: 5,41 na 6)
Loading...