Archeo UW. Na tropach przodków Inków: dziesięć lat polsko-peruwiańskich badań archeologicznych na północnym wybrzeżu Peru

„Archeo UW” to nowe czasopismo popularnonaukowe, które powołał do życia Instytut Archeologii UW. Na razie ukazał się pierwszy numer planowanego jako rocznik tytułu, ale prace nad kolejnym wydaniem już trwają.

Pismo ukazuje się zarówno na papierze, jak i elektronicznie, w formacie pdf. Pierwszy numer liczy ponad 100 stron, a tworzy go 11 artykułów bogato ilustrowanych fotografiami, mapami i rysunkami. Autorami są pracownicy i studenci UW.

Poniżej jeden z artykułów z pierwszego numeru „Archeo UW”

Miłosz Giersz, Patrycja Prządka-Giersz

NA TROPACH PRZODKÓW INKÓW: DZIESIĘĆ LAT POLSKO-PERUWIAŃSKICH BADAŃ ARCHEOLOGICZNYCH NA PÓŁNOCNYM WYBRZEŻU PERU

Prahistoria Peru kojarzona jest przez Europejczyków przede wszystkim z cywilizacją Inków, a więc ostatnim, trwającym niecałe sto lat epizodem w długim procesie kształtowania się pradziejowych kultur andyjskich. Dla badaczy przeszłości tej odległej dla nas krainy obraz prekolumbijskiego świata jest jednak o wiele bardziej kompletny. Rozwijające się tam dawne społeczności, zamieszkujące różnorodne ekosystemy – od pustynnych wybrzeży Pacyfiku, przez wysokogórskie rejony Kordyliery Andów, po nizinne lasy deszczowe dorzecza Amazonki – zmuszone były do poddawania się nieustannym procesom adaptacyjnym, pozwalającym na zapewnienie sobie optymalnych warunków do życia i rozwoju cywilizacji.

Peru

Mapa regionu Ancash z lokalizacją najważniejszych stanowisk archeologicznych. Rys. M. Giersz

Te pozorne trudności sprawiły, iż trwający ponad dziesięć tysięcy lat proces rozwoju przedhiszpańskich kultur Andów Środkowych charakteryzuje niezwykłe bogactwo i różnorodność. Obszarem, który odegrał kluczową rolę na wielu etapach wspomnianego procesu były pustynne wybrzeża Pacyfiku, rozciągające się pomiędzy stolicą dzisiejszego Peru, Limą, a pograniczem ekwadorsko-peruwiańskim. To tu, już 5000 lat temu powstawały pierwsze prekolumbijskie ośrodki kultu z monumentalnymi świątyniami gigantycznych rozmiarów. Tutaj zbudowano jedne z największych na świecie budowli z suszonych na słońcu cegieł adobe, jak chociażby słynna Piramida Słońca (345 m długości, 160 m szerokości, ponad 30 m wysokości) wzniesiona w I tys. n.e. przez ludność kultury Moche. Tu także, kilkaset lat przed rozwojem imperium Inków, tętniło życiem Chan Chan, stolica tajemniczego królestwa Chimor, największe prekolumbijskie miasto Ameryki Południowej. Jego powierzchnia obejmowała ponad 20 km kw. zwartej zabudowy z cegły adobe.

Badanie prekolumbijskich dziejów Peru wciąż dostarcza wielu interesujących i zaskakujących odkryć archeologicznych. Nowy wkład w poznanie prahistorii tego obszaru wnoszą prace 85 polskich archeologów, którzy od 2002 roku prowadzą pionierskie badania w dwóch różnych dolinach rzecznych w departamencie Ancash na północnym wybrzeżu Peru: dolinie rzeki Culebras i dolinie rzeki Huarmey, położonych około 300 km na północ od stolicy kraju, Limy. Projekt został powołany jako wspólne przedsięwzięcie Uniwersytetu Warszawskiego oraz Pontyfikalnego Uniwersytetu Katolickiego Peru w Limie.

W kilkunastu zrealizowanych do tej pory kampaniach badawczych, poza pracownikami, doktorantami i studentami Instytutu Archeologii i Ośrodka Badań Prekolumbijskich UW, wzięli udział także koledzy z innych polskich i peruwiańskich ośrodków akademickich, przede wszystkim członkowie ekipy prof. Krzysztofa Makowskiego z PUCP w Limie. Od kilku lat zaplecza instytucjonalnego dostarcza badaczom nowo powołane Centrum Badań Andyjskich UW w Cusco.

Do chwili obecnej polskim archeologom udało się rozpoznać gęstą sieć osadniczą, składającą się z ponad stu pięćdziesięciu nieznanych do tej pory stanowisk archeologicznych oraz ustalić ich chronologię i funkcję. Szczególną uwagę skupiono na pozostałościach cywilizacji Moche (200–700 r. n.e.), imperium Wari (700–900 r. n.e.), królestwa Chimu (900–1470 r. n.e.) oraz imperium Inków (1470–1532 r. n.e.).

Od samego początku prace badawcze ukierunkowane były na szukanie śladów kultury Moche (200–800 r. n.e.). Znana jest ona powszechnie m.in. dzięki królewskim grobowcom władców z Sipán, których odkrycie uznano za jedno z najważniejszych znalezisk archeologicznych XX wieku. Przez długi czas uważano,że naturalną, południową granicę Moche stanowiła rzeka Nepeña (oddalona o około 80 km na północ od badanego przez Polaków obszaru), w dolinie której znajduje się jeden z największych kompleksów ceremonialno-religijnych tej kultury: Pañamarca. Tak było aż do 2004 roku, kiedy podczas prac wykopaliskowych prowadzonych w malowniczo położonej wiosce Quillapampa polsko-peruwiańska ekipa archeologów odkryła pozostałości dawnej rezydencji miejscowych elit Moche datowane na ok. 450–650 r. n.e.

Quillapampa

Widok na pałac lokalnych władców Moche w wiosce Quillapampa w dolinie rzeki Culebras. Fot. M. Giersz

W obrębie stanowiska, którego pierwsze fazy osadnicze sięgają pierwszej połowy I tys. p.n.e., zidentyfikowano pokaźnych rozmiarów platformę kamienną i przyległe do niej budowle z suszonej na słońcu cegły mułowej. O ich niezbitym związku z kulturą Moche świadczą typowe rozwiązania architektoniczne, jak np. wykorzystanie glinianych replik maczug ceremonialnych do zdobienia dachów ważnych budynków, charakterystyczna ceramika czy miedziana, srebrna i złota biżuteria znaleziona w kontekstach grobowych.

Wielkim zaskoczeniem okazało się odkrycie niezwykle bogatych pochówków należących do przedstawicieli lokalnej elity Moche z doliny Culebras. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują dwa pochówki dziecięce znalezione w kontekście architektury z cegły mułowej. Ciała zmarłych owinięte były w cienką tkaninę a ich głowy zdobiły oryginalne nakrycia zrobione z połówek tykwy. Oba pochówki posiadały niezwykle ciekawe wyposażenie grobowe: w pierwszym przypadku do ust zmarłego chłopca włożono płytki srebra i srebrną pincetę, w drugim zaś zmarłemu dziecku towarzyszył komplet drewnianych igieł i elementy warsztatu tkackiego sprzed co najmniej 1500 lat.

Z kolei w trakcie wykopalisk w 2005 roku natrafiono na komorę grobową z cegły mułowej, umieszczoną pod podłogą jednego z głównych pomieszczeń kompleksu pałacowego w Quillapampa. Grobowiec ten, częściowo zniszczony przez miejscowych rabusiów, zawierał szczątki przynajmniej dziewięciu osobników obu płci oraz wielu zwierząt towarzyszących im w drodze w zaświaty. Bogate wyposażenie grobowe, jakością nie ustępujące znaleziskom z grobów królewskich w Sipán, składało się z wysokiej jakości ceramicznych przedstawień rzeźbiarskich oraz biżuterii wykonanej z miedzi, złota, rzeźbionych kości, egzotycznych muszli morskich i półszlachetnych kamieni.

Moche

Ceramika kultury Moche z doliny rzeki Culebras. Fot. M. Giersz

Równolegle do badań realizowanych w obrębie stanowiska Quillapampa, od 2004 roku ekipa polsko-peruwiańskich badaczy prowadziła prace archeologiczne w obrębie przedhiszpańskiego ośrodka w Ten Ten, jednego z najważniejszych stanowisk z późnych okresów rozwoju kultur prekolumbijskich (1000–1532 r. n.e.). Jest to największe z dotychczas zarejestrowanych centrów administracyjno-ceremonialnych w dolinie Culebras, którego monumentalna architektura z cegły mułowej i kamienia rozpościera się na obszarze 1 km kw. Stanowisko Ten Ten, którego największy rozkwit datowany jest na okres dominacji Inków w tej części północnego wybrzeża peruwiańskiego (1475–1532 r. n.e.), sięga swoją historią okresów wcześniejszych.

Systematyczne badania archeologiczne prowadzone tam przez kolejne lata, dostarczyły nowych i zaskakujących danych, pozwalających na lepsze poznanie i zrozumienie przemian społeczno-kulturowych, jakie zaszły w tym czasie na pustynnym wybrzeżu Pacyfiku.

Dzięki niezwykle suchemu klimatowi, który charakteryzuje tę część kraju, w trakcie prac archeologicznych pozyskano wiele znakomicie zakonserwowanych artefaktów. Wśród tych przedmiotów na uwagę zasługuje seria różnorodnych naczyń ceramicznych, bogato zdobionych tkanin, przedmiotów drewnianych i kościanych oraz wiele elementów miedzianej i srebrnej biżuterii.

Ten Ten

Panorama stanowiska Ten Ten, najważniejszego ośrodka administracyjno-ceremonialnego z pierwszej połowy II tysiąclecia n.e. w dolinie rzeki Culebras. Fot. M. Giersz


W trakcie prac odkryty został również bogaty materiał organiczny, dostarczający wielu interesujących danych dotyczących diety mieszkańców tej osady. Sprzyjające warunki klimatyczne nadpacyficznej pustyni pozwoliły archeologom na dokumentację zasuszonych owoców, warzyw, ryb i mięczaków, naturalnie zmumifikowanych świnek morskich, które, tak jak obecnie, stanowiły niegdyś element podstawowej diety miejscowych Indian.

Dzięki zastosowaniu irygacji pustynni rolnicy zamienili niegościnne doliny rzeczne w zielone oazy, bogate w uprawy m.in. fasoli (Phaseolus lunatus, Phaseolus vulgaris, Canavalia plagiosperma), dyni (Cucurbita), orzechów ziemnych (Arachis hypogaea), kukurydzy (Zea mays), owoców awokado (Persea americana) i lucuma (Pouteria lucuma), papryki chili (Capsicum), tykwy pospolitej (Lagenaria siceraria) czy bawełny (Gossypium barbadense).

Na uwagę zasługują również niezwykłe praktyki rytualne związane z przebudową piramidalnych zespołów architektury publicznej. Kolejne etapy przebudowy monumentalnych założeń architektonicznych były poprzedzone składaniem pod podłogami nietypowych ofiar z martwych, zabalsamowanych cynobrem żab, przyozdobionych warkoczykami wykonanymi z ludzkich włosów.

Warto podkreślić, iż przed rozpoczęciem polsko-peruwiańskich badań w dolinach Culebras i Huarmey panowało wśród naukowców przekonanie, że badany obszar, co najmniej od początku XIV wieku n.e., wchodził w skład ekspansywnego królestwa Chimu, które objąć miało swoją dominacją całe północne wybrzeże Peru. Wyniki wieloletnich badań polskich archeologów podały w wątpliwość dotychczasowe ustalenia dotyczące granic ekspansji terytorialnej królestwa Chimu oraz charakteru kontroli politycznej Imperium Inków w tej części wybrzeża.

Wyniki badań wykopaliskowych i datowań radiowęglowych (te ostatnie wykonane we współpracy z Laboratorium Radiowęglowym Politechniki Śląskiej w Gliwicach) na stanowisku Ten Ten dowodzą, iż na przełomie I i II tys. n.e. na obszarze tym powstał silny, niezależny organizm polityczny, który stworzył własny styl artystyczny, w tym charakterystyczną ceramikę oraz architekturę i objął swoimi wpływami rozległy pas wybrzeża, a w późniejszym czasie stawił opór ekspansji królestwa Chimu.

Rekonstrukcja

Rekonstrukcja pochówku lokalnego władcy Moche z Quillapampa w dolinie rzeki Culebras, odkrytego w 2005 roku przez polskich archeologów. Rys. G. Giersz

Dopiero w okresie dominacji Inków ośrodek w Ten Ten został włączony do ich imperium i stał się ważnym centrum administracyjnym i produkcyjnym położonym na głównym szlaku komunikacyjnym, łączącym północne i południowe tereny wybrzeża dzisiejszego Peru. Ośrodek zachował jednak swój dawny charakter, a miejscowi artyści nadal produkowali lokalną ceramikę, której charakterystyczny styl pozostał prawie niezmienny przez ostatnie 500 lat poprzedzające hiszpańską konkwistę.

Duże znaczenie dla lepszego poznania i zrozumienia prahistorii tego wyjątkowego obszaru przyniosły badania archeologiczne przeprowadzone w latach 2011 i 2012 w dolinie górnej Culebras. Celem tych prac było rozpoznanie struktury osadniczej w obrębie trzech nieprzebadanych dotąd wąwozów górskich: Huanchay, Acray i Cotapuquio, położonych na wyżynach rozpościerających się od pustynnych wybrzeży Pacyfiku po górskie tereny na wysokości ok. 2500 m n.p.m.

W wyniku kilkumiesięcznych badań terenowych zadokumentowano czterdzieści siedem nieznanych do tej pory stanowisk archeologicznych, których liczba, biorąc pod uwagę specyfikę ukształtowania tego górskiego terenu, świadczy o intensywnym osadnictwie w czasach przedhiszpańskich. Dzięki analizom struktury osadniczej i pozyskanych artefaktów archeologicznych (ceramiki, ozdobnych tkanin oraz przedmiotów i biżuterii wykonanych z kości, muszli morskich, drewna i metali) wiemy dziś, że począwszy od okresu zwanego w chronologii andyjskiej Horyzontem Wczesnym (900–200 r. p.n.e.), aż do czasu pojawienia się na tym kontynencie Hiszpanów w XVI w., górną Culebras zamieszkiwały liczne społeczności Indian prekolumbijskich.

Szczególnie wyraźny wzrost osadnictwa obserwuje się po 1000 roku n.e. Był on związany z rozwojem nowego organizmu politycznego ze stolicą w Ten Ten, badaną przez polsko-peruwiańską ekipę w ubiegłych sezonach. Funkcję głównego centrum administracyjnego w górnej partii doliny Culebras pełnił wówczas ośrodek w Ichic Lliplli.

Już samo jego malownicze położenie na wielowierzchołkowym szczycie i zboczach najwyższego w okolicy wzgórza wyraźnie wskazuje na jego znaczenie. Badania tego stanowiska dowiodły, iż główną jego funkcją była kontrola i eksploatacja lokalnych, bogatych złóż mineralnych (m.in. srebra, złota i miedzi).

Ten Ten

Wykopaliska na stanowisku Ten Ten, w obrębie piramidalnych zespołów architektury publicznej. Fot. M. Giersz

Na uwagę zasługuje również kompleks świątynny zlokalizowany pośród kamiennych założeń tarasowych, rozciągających się na rozległych zboczach góry Ichic Lliplli. Odnaleziona na jednym z jego placów pokaźna liczba przedmiotów kultu, takich jak święte muszle mullu (Spondylus), sprowadzane z odległych wybrzeży Ekwadoru, oraz starannie wykonane i zdobione naczynia ceremonialne, świadczy o dużej aktywności rytualnej mieszkańców tej osady.

Dziesięcioletnie badania archeologiczne na północnym wybrzeżu Peru, prowadzone wspólnie przez polskich i peruwiańskich specjalistów, nie ograniczały się jedynie do próby rekonstrukcji historii osadnictwa prekolumbijskiego na badanym obszarze. Ważnym elementem współpracy międzynarodowej jest program wdrażania nowoczesnych metod nieinwazyjnej prospekcji archeologicznej z zastosowaniem technik geofizycznych i archeologii lotniczej, kontynuowany obecnie dzięki wsparciu Narodowego Centrum Nauki.

Dzięki dotacji w ramach programu „Harmonia”, w 2010 roku przeprowadzono pionierskie badania na stanowisku Castillo de Huarmey w dolinie rzeki Huarmey, wykorzystując metody nieinwazyjnej prospekcji archeologicznej z zastosowaniem planigrafii GPSRTK, fotogrametrii latawcowej, magnetometrii oraz analizy przestrzennej dystrybucji zabytków powierzchniowych (więcej o badaniach tego stanowiska przeczytać można w artykule Miłosza Giersza i Wiesława Więckowskiego „Wśród szkieletów i mumii: obyczaje grzebalne prekolumbijskich mieszkańców peruwiańskiej pustyni” [który ukazał się w tym samym numerze Archeo UW – WP]).

Ewaluacja i inwentaryzacja zagrożonego dziedzictwa prekolumbijskiego za pomocą technik tradycyjnych i nieinwazyjnych jest obecnie jednym z najważniejszych działań prowadzonych przez akademickich partnerów z Polski i Peru. Warto podkreślić, że z polskiej inicjatywy wszystkie nowo odkryte stanowiska archeologiczne w dolinie Culebras zostały wpisane przez Ministerstwo Kultury Peru na Krajową Listę Dziedzictwa Kulturowego, dzięki czemu można zapobiec ich destrukcji i włączyć je w plan zrównoważonego rozwoju turystycznego regionu.

W pierwszym numerze Archeo UW możecie jeszcze przeczytać:

Tomasz Nowakiewicz, Aleksandra Rzeszotarska-Nowakiewicz
Złoto, błoto i uczeni – czyli o międzynarodowej konferencji w Mrągowie i Pieckach (Sacrificial Lake in Czaszkowo, Masuria. Traces of Unknown Cults and Interregional Contacts of Balts in Late Antiquity, 10–13 czerwca 2012 r.)

Bartosz Kontny
Do trzech razy sztuka. Z dziejów archeologii podwodnej na Uniwersytecie Warszawskim

ArcheUW

Maciej Miścicki
Archeologia doświadczalna, czyli praktyczna strona teorii

Jerzy Miziołek
Archeologia wyobraźni: XVIII-wieczna wizja willi Pliniusza pod Rzymem i jej wizualizacja w 3D

Agnieszka Tomas
Armia rzymska i prostytucja – mit czy rzeczywistość?

Martin Lemke
Scodra. Tajemnicza stolica Ilirów

Tomasz Kowal
Risan – królewska stolica nad Boką Kotorską. Turystyczne miasto z ciekawą historią

Roksana Chowaniec
Sycylia, ziemia bogini Demeter

Miłosz Giersz, Wiesław Więckowski
Wśród szkieletów i mumii: obyczaje grzebalne prekolumbijskich mieszkańców peruwiańskiej pustyni

Wojciech Wróblewski
Mistrz. Wspomnienie o Jerzym Okuliczu-Kozarynie

Elektroniczna wersja „Archeo UW” jest dostępna na stronie internetowej czasopisma. Wydanie papierowe można uzyskać w siedzibie Instytutu Archeologii przy Krakowskim Przedmieściu 26/28 w Warszawie.

NędzaUjdzie w tłumieŚrednieDobreBardzo dobreRewelacja (Oddanych głosów: 8, średnia ocen: 5,00 na 6)
Loading...