Fajansy stargardzkich mieszczan

Muzeum w Stargardzie wydało trzeci folder z serii Badania Archeologiczne Muzeum w Stargardzie, pt. „Manufaktura stylów. Wyroby fajansowe z badań w Stargardzie”.

Opracowanie, którego autorem jest Karol Kwiatkowski z Muzeum w Stargardzie, zawiera omówienie wyrobów fajansowych, których fragmenty wydobyto w trakcie rozmaitych badań archeologicznych przeprowadzonych w Stargardzie począwszy od lat 60. XX wieku. Zaprezentowane w folderze przedmioty fajansowe pochodzą z europejskich manufaktur oraz z miejscowego warsztatu (warsztatów) i zostały wyprodukowane w okresie od początku XVII wieku do końca XIX stulecia.

Najstarsze wyroby fajansowe pozyskane w mieście nad Iną pochodzą z niderlandzkiego kręgu produkcyjnego. Początki fajansu z tego rejonu łączyć należy z pierwszymi importami naczyń majolikowych z Włoch, a następnie napływem włoskich rzemieślników specjalizujących się w malowaniu włoskich dekoracji.

Siedzący Chińczyk w ogrodzie – fragment dekoracji niderlandzkiej miseczki. Fot. Karol Kwiatkowski

Z czasem zaczęto produkować w Niderlandach wyroby fajansowe o charakterystycznej dekoracji kobaltowej nawiązującej do wyobrażeń zaczerpniętych z kręgu kultury orientalnej. Fascynacja Europejczyków Dalekim Wschodem znajdowała wyraz również w nowych obyczajach kulturowych, do których należało na przykład picie herbaty w specjalnych naczyniach – czarkach. Znalezione podczas wykopalisk naczynia związane ze spożywaniem herbaty pokazują, że dawni stargardzianie nie tylko zakosztowali w tym produkcie, lecz także wzięli udział, świadomie lub nie, w zachodzących zmianach w nowej europejskiej obyczajowości.

Oprócz wyrobów wyprodukowanych w Niderlandach w trakcie wykopalisk udało się wydobyć fragmenty naczyń angielskich (manufaktury Wedgwood & Co oraz Sewells & Co) pruskich (manufaktury we Frankfurcie nad Odrą, Magdeburgu, Rheinsbergu) oraz pozostałości naczyń związanych z pruską prowincją – Pomorzem, czyli naczynia typu Stettiner Ware. Tego rodzaju ceramikę należy wiązać z mieszkańcami mniej zamożnymi, przez co mniej wymagającymi w kwestii estetyki. Wyroby te były wzorowane na fajansie holenderskim importowanym z Niderlandów w XVII i XVIII wieku.

Tak jak początkowo Holendrzy imitowali chińską porcelanę produkując naczynia fajansowe polewane białym szkliwem, tak tereny krajów Morza Bałtyckiego stały się obszarem, na którym chętnie naśladowano formę i dekorację poszczególnych naczyń niderlandzkich. Do powszechnie występujących zdobień na naczyniach tego typu należą między innymi wzory zaczerpnięte z porcelany azjatyckiej (głównie chińskiej) i fajansów holenderskich zdobionych ornamentyką orientalną. Charakterystyczne są motywy Wan Li, drobnego rzutu kwiatowego, wazy. Stosowano także dekorację europejską: rozmaite motywy roślinne, przedstawienia zwierząt i postaci.

Najstarszym datowanym naczyniem typu Stettiner Ware pochodzącym z wykopalisk archeologicznych w Stargardzie jest talerz płytki z namalowaną w lustrze datą 1710.

Wyroby typu Stettiner Ware z badań w Stargardzie. Fot. Karol Kwiatkowski

Omawiając wyroby fajansowe ze Stargardu przedstawiono różnorodność ich form i dekoracji. Bez względu na miejsce wykonania, zaprezentowane w folderze style zdobienia są doskonałym przykładem wpływu kultur krajów zarówno azjatyckich, jak i europejskich. Ewidentnie pozyskane wyroby fajansowe odzwierciedlają w pewnym stopniu status społeczny dawnych stargardzian, zamożnych doceniających estetykę przedmiotu, jak i tych gorzej sytuowanych, zadowalających się formą zastępczą lepszego towaru.

„Produkcja wyrobów najwyższej klasy przewidziana była dla odbiorcy zamożnego, przez co wymagającego w kwestii estetyki nabywanego towaru. Jednak gorzej sytuowane warstwy społeczeństwa również wykazywały chęć posiadania produktów modnych w danym czasie, co przyczyniło się do powstawania licznych imitacji oryginałów, tak pod względem kształtów naczyń, jak i ich dekoracji. Źródła archeologiczne pozwalają lepiej przyjrzeć się procesowi dystrybucji wyrobów ceramicznych i ich dostępności dla poszczególnych klas społecznych” – czytamy w folderze.