Czy klimat wywołuje wojny?

To klimat stoi za największymi kryzysami w Europie okresu przedprzemysłowego – uważa grupa chińskich badaczy.

Wojna trzydziestoletnia doprowadziła do śmierci milionów Europejczyków. Trudno jednak obarczać o nią tylko klimat. Ilustracja to grafika „Wieszanie” Jacquesa Callota z 1632 r. Należy ona do cyklu „Okropności wojny”, który był reakcją artysty na ten konflikt

Przeprowadzili oni statystyczne analizy 14 zbiorów danych – m.in temperatur, cen złota, średniego wzrostu ludzi, szerokości pierścieni drzew, by sprawdzić, jaki był wpływ klimatu na zmiany ekonomiczne i społeczne w Europie między 1500 a 1800 r.

Analizy statystyczne miały wykazać związki przyczynowo-skutkowe między poszczególnymi zbiorami danych.

Zdaniem chińskich naukowców nie ma wątpliwości, że seria kryzysów i wojen w latach 1560-1660 była spowodowana zmianami klimatycznymi (w tym wypadku ochłodzeniem). To one zaczęły serię ekonomicznych problemów, społecznych niepokojów i wreszcie wojen oraz epidemii. Żaden inny analizowany czynnik nie miał zdaniem badaczy aż tak dużego wpływu.

W ocenie Chińczyków klimat wpływał na losy ludzi poprzez jego oddziaływanie na rolnictwo. Mniejsza ilość produktów rolnych wywoływała inflację, a następnie ubóstwo i głód. To doprowadzało do niepokojów społecznych, epidemii i wojen. Sytuacja zaczęła się poprawiać dopiero w drugiej połowie XVII w., gdy temperatury znów stawały się wyższe.

To nie pierwsze badania, które wydają się obarczać odpowiedzialnością za wojny zmiany klimatyczne. Nie ma wątpliwości, że pogorszenie warunków pogodowych (np. susza) może doprowadzić do turbulencji społecznych i w efekcie wojen. Jednak w żadnym razie nie oznacza to, że jest to jedyna przyczyna zbrojnych konfliktów. Zresztą sami autorzy badań są tego świadomi stwierdzając, że za niektórymi kryzysami mogą stać czynniki społeczne. Uważają jednak, że jest to prawdą jedynie w krótkich okresach. Na dłuższą metę – ich zdaniem – decydujące znaczenie ma klimat, gdyż czynniki społeczne nie mogą wytłumaczyć synchronicznego występowania długotrwałych kryzysów w różnych krajach, a w tym okresie poważne problemy społeczne występowały na całej północnej półkuli.

Wnioski Chińczyków są bardzo sugestywne, ale nie wszystkich przekonują. Amerykański historyk William Atwell, którego Science poprosiło o komentarz, zwrócił uwagę na zignorowanie takich czynników jak religia, czy handel. I wydaje mi się, że ma rację, ponieważ w wojnach końca XVI i pierwszej połowy XVII w. religia grała niebanalną rolę.

Najstraszliwszy konflikt tego okresu – wojna trzydziestoletnia – zaczął się w 1618 r. od buntu czeskich protestantów przeciwko katolickim Habsburgom. Do wojny szybko dołączyły niemieckie państwa protestanckie, którym następnie pospieszyła z pomocą luterańska Szwecja. Ale religia to nie wszystko. Katolicka Francja, która w tym czasie bezwzględnie zwalczała własnych protestantów, wspierała Szwecję finansowo, a w końcu sama dołączyła do wojny. W tym wypadku decydujące znaczenie miała polityka. Francja była bowiem prawie całkowicie otoczona przez posiadłości Habsburgów i chciała rozbić ten pierścień.

Ten największy i niezwykle krwawy konflikt jest symbolem kryzysu, jaki ogarnął Europę w latach 1560-1660. Trudno jednak dopatrzeć się w wojnie trzydziestoletniej chłopskiego buntu, czy walki o żywność. Iskrą, która zaczęła rebelię czeskich protestantów, były obawy przed utratą przyznanych im wolności, a zapoczątkowali ją nie głodujący chłopi, ale arystokraci. Tak więc główną rolę grały tu religia i polityka. Wydaje się, że klimat jedynie przyczynił się do niszczycielskich skutków tej wojny zwiększając skalę głodu i epidemii, które są częstymi towarzyszami działań zbrojnych.

Atwell wskazał również, że wiele innych tragicznych wydarzeń badanego okresu nie było wywołanych klimatem. Jako przykład przedstawił zdziesiątkowanie Indian przez niewystępujące wcześniej w Ameryce europejskie choroby, co zapoczątkowało handel niewolnikami na masową skalę, gdyż byli oni potrzebni do pracy na amerykańskich plantacjach.

Wyniki badań ukazały się wczoraj w PNAS.

David D. Zhang, Harry F. Lee, Cong Wang, Baosheng Li, Qing Pei, Jane Zhang, and Yulun An The causality analysis of climate change and large-scale human crisis PNAS 2011 ; published ahead of print October 3, 2011, doi:10.1073/pnas.1104268108

Można też o nich przeczytać w Science.

Spodobała ci się ta informacja? Wesprzyj powstawanie serwisu i zostań subskrybentem. Bez pomocy Czytelników Archeowieści znikną. Subskrypcję możesz wykupić np. tutaj

NędzaUjdzie w tłumieŚrednieDobreBardzo dobreRewelacja (Oddanych głosów: 2, średnia ocen: 4,50 na 6)
Loading...