Na tropie początków ery młynów

Polski naukowiec uchwycił ślad wielkiej rewolucji w produkcji mąki w starożytnej Mezopotamii.

Ręczne żarna z okresu neolitu. Zdjęcie na licencji Creative Commons. Autor: Yelkrokoyade

Zagadnienie może wydawać się dość egzotyczne, ale jest nam bliższe niż się to na pierwszy rzut oka wydaje. Przez wiele tysiącleci ludzie robili mąkę ze zbóż za pomocą ręcznych kamiennych żaren. Taka praca zabierała wiele godzin dziennie i była powszechna, czego dowodem są chociażby liczne żarna znajdowane przez archeologów na całym świecie. Było to też bardzo ciężkie zajęcie, o czym dobitnie świadczy fakt, że odcisnęło ono swój ślad na szkieletach ówczesnych kobiet, gdyż to one zajmowały się wytwarzaniem mąki.

Jednak około 2500 lat temu zaczęła się prawdziwa technologiczna rewolucja. W świecie greckim, a potem w innych rejonach Morza Śródziemnego, pojawiły się żarna obrotowe i młyny działające na zasadzie dźwigni, które znacząco ułatwiały pracę. W ciągu kilku kolejnych stuleci wynaleziono jeszcze bardziej zaawansowane młyny, w których główną pracę wykonywały zwierzęta albo woda.

Takie młyny nie tylko uwalniały ludzi od konieczności męczącego wielogodzinnego rozcierania ziaren kamieniami, ale dawały również mąkę wyższej jakości. Kamienie młyńskie były bowiem zazwyczaj dużo lepsze od żaren, a znaczne przyspieszenie pracy pozwalało na wielokrotne mielenie. Do tego młynarze przesiewali mąkę na specjalnych sitach. W efekcie była ona drobniejsza i zanieczyszczenia, w tym okruchy z kamiennych żaren, które wcześniej dosłownie ścierały ludzkie zęby, nie były już tak dotkliwe.

Kamienne młyny napędzane przez konie. Marmurowy panel z rzymskiego sarkofagu, III w. n.e. Zdjęcie na licencji Creative Commons. Autor: Marie-Lan Nguyen

Liczne ślady tej technologicznej rewolucji, w postaci chociażby starożytnych relacji i pozostałości młynów, znamy ze świata greko-rzymskiego. Jednak w Mezopotamii badacze dotychczas prawie w ogóle ich nie znajdowali, co najpewniej jest spowodowane tym, że badania archeologiczne w tym rejonie koncentrują się na czasach dużo wcześniejszych.

Dr Arkadiusz Sołtysiak, bioarcheolog z Uniwersytetu Warszawskiego, spróbował uchwycić ślad tej rewolucji badając zęby mieszkańców dwóch starożytnych osad położonych nad Eufratem na terenie dzisiejszej wschodniej Syrii – Tell Aszara i Tell Masaich (starożytne Terka i Kar-Aszurnasirpal).

Zęby są w tym wypadku całkiem dobrym wskaźnikiem, ponieważ lepsza jakościowo mąka z młynów zostawia na nich trochę inne ślady. Teoretycznie więc szkliwo u ludzi, którzy jedli produkty wykonane z mąki z młynów, powinno mieć drobniejsze mikrostarcia, niż u ludzi, w których czasach korzystano jeszcze z ręcznych żaren.

Z obu stanowisk udało się wytypować nadające się do badań zęby 10 osób żyjących w różnych okresach (zęby musiały spełnić wiele warunków, np. należeć do osób dorosłych, zachować się w dobrym stanie, itp.). Do analiz dr Sołtysiak użył dokładnych replik zębów, które oglądał pod mikroskopem skaningowym dającym nawet 300-krotne powiększenie powierzchni badanych obiektów.

Okazało się, że zęby sprzed okresu „młyńskiej” rewolucji w świecie greko-rzymskim mają liczniejsze i wyraźniejsze rysy oraz ubytki szkliwa, niż zęby ludzi, którzy żyli po tym okresie. To wskazuje na to, że zmiany w produkcji mąki najwyraźniej dotarły do Mezopotamii mniej więcej w tym samym czasie, choć, jak podkreśla dr Sołtysiak, próbka nie jest na tyle precyzyjnie datowana, by dało się dokładniej określić moment wprowadzenia młynów. Bioarcheolog kontynuuje jednak badania i jest duża szansa na to, że zęby z kolejnych stanowisk pozwolą dokładniej określić początki ery młynów w Mezopotamii.

Wyniki badań zębów z Tell Aszara i Tell Masaich ukazały się w Journal of Archaeological Science.

Sołtysiak, A., Cereal grinding technology in ancient Mesopotamia: evidence from dental microwear, Journal of Archaeological Science (2011), doi:10.1016/j.jas.2011.06.025

Zainteresowanym polecam artykuł (ang.) o wpływie używania ręcznych żaren na szkielety kobiet z położonego również nad Eufratem Abu Hurejra.

Spodobała ci się ta informacja? Wesprzyj powstawanie serwisu i zostań subskrybentem. Bez pomocy Czytelników Archeowieści znikną. Subskrypcję możesz wykupić np. tutaj

NędzaUjdzie w tłumieŚrednieDobreBardzo dobreRewelacja (Oddanych głosów: 8, średnia ocen: 5,88 na 6)
Loading...