Czy bambus mógł zastąpić pięściaki?

Jedną z największych zagadek prehistorii wschodniej Azji jest poważne zacofanie technologiczne tamtejszych kamiennych narzędzi. Przez setki tysięcy lat Homo erectus z tych rozległych terenów używali masowo tzw. narzędzi otoczakowych i odłupkowych, a więc najprostszych form kamiennych wyrobów. Tymczasem w Afryce i na Bliskim Wschodzie pojawiły się będące sporym postępem pięściaki, a potem wprowadzano kolejne udoskonalenia.

Przykład prymitywnego narzędzia otoczakowego, tzw. choppera, czyli kamienia z „zaostrzoną” jedną stroną. Zbiory muzeum w Tuluzie. Zdjęcie na licencji Creative Commons. Autor: Didier Descouens

Jako pierwszy uwagę na tę ogromną różnicę w rozwoju kulturowym wczesnych ludzi zwrócił amerykański prehistoryk Hallam L. Movius w latach 40. XX w. Na jego cześć granicę między użytkownikami pięściaków i narzędzi otoczakowych nazwano linią Moviusa. Biegnie ona od Zatoki Bengalskiej przez Himalaje do Morza Kaspijskiego.

Naukowcy zaprezentowali kilka potencjalnych wyjaśnień tego fenomenu. Wedle jednej z hipotez mieszkańcy wschodniej Azji mogli być potomkami ludzi, którzy opuścili Afrykę nim zaczęto wytwarzać pięściaki, a bariery geograficzne spowodowały, że przez setki tysięcy lat wynalazek ten nie przedostał się z Indii do Indochin oraz Chin.

Wedle innej hipotezy przodkowie Homo erectus ze wschodniej Azji potrafili wytwarzać pięściaki, ale podczas swej wędrówki znaleźli się na terenach, gdzie nie było odpowiednich surowców i umiejętność ich produkcji zaniknęła.

Jeszcze jedna hipoteza zakłada, że wyroby kamienne miały dla wczesnych ludzi z Indochin oraz Chin mniejsze znaczenie, gdyż masowo używali narzędzi z bambusa. Niestety bambus, tak jak inne materiały organiczne, kiepsko znosi próbę czasu i naukowcy nie mają zabytków, którymi można by wesprzeć taką tezę.

Dużo nowocześniejszy od choppera pięściak. Jego wykonanie wymagało większych umiejętności, ale w efekcie powstawało bardziej wielofunkcyjne narzędzie z dwoma ostrymi bokami oraz szpicem. Dlatego niektórzy zwą pięściaki szwajcarskimi scyzorykami epoki kamienia. Zbiory muzeum w Tuluzie. Zdjęcie na licencji Creative Commons. Autor: Didier Descouens

Grupa naukowców z USA i Chin postanowiła przetestować bambusową hipotezę doświadczalnie. Podglądając współczesnych rzemieślników z Chin opanowali technikę wytwarzania bambusowych narzędzi z użyciem prymitywnych wyrobów kamiennych. Okazało się, że wykonanie 20 bambusowych noży zajmuje około 5 godzin. Możliwe jednak, że dla dawnych ludzi było jeszcze łatwiejsze, gdyż mogli mieć dużo większą wprawę.

Najlepsze bambusowe noże były wystarczająco ostre, aby ciąć mięso, ale skóra zwierząt była już dla nich za twarda. W tym wypadku konieczne jednak było użycie kamiennych ostrzy. Okazało się również, że bambusowe ostrza tępią się stosunkowo łatwo. Co więcej, z niektórych gatunków bambusa w ogóle nie da się uzyskać ostrych noży.

Metin Eren w trakcie wytwarzania bambusowych noży. Fot. Yiyuan Li

Okazuje się więc, że wytwarzanie narzędzi z bambusa za pomocą najprostszych kamiennych narzędzi jest łatwe, ale zastosowania noży z tego surowca są dość ograniczone i do pewnych czynności konieczne są ostrza kamienne.

– Nasze badania nie obaliły hipotezy zakładającej używanie bambusowych narzędzi, ale wskazują, że po przybyciu do wschodniej i południowo-wschodniej Azji ludzie najpewniej nie zaczęli nagle wytwarzać wszystkich swoich narzędzi z bambusa – komentuje archeolog Metin I. Eren z Southern Metodist University w Dallas (USA).

Naukowcy wykonali również bambusowe włócznie. Eksperymenty wykazały, że nadawały się one do polowania na zwierzęta. Uzyskali także za pomocą prymitywnych kamiennych narzędzi wąskie paski, z których można wyplatać kosze.

Badacze sprawdzili też, czy za całą sprawą może stać brak odpowiedniego surowca do wyrobu bardziej zaawansowanych narzędzi. Okazało się, że nawet z byle jakich kamieni da się wykonać takie przedmioty.

Zagadka technologicznego zacofania dalekowschodnich Homo erectus wciąż więc czeka na udowodnione wyjaśnienie.

Wyniki eksperymentów ukażą się w Quaternary International.

Ofer Bar-Yosef, Metin I. Eren, Jiarong Yuan, David J. Cohen, Yiyuan Li, Were Bamboo Tools Made In Prehistoric Southeast Asia? An Experimental View From South China, Quaternary International, In Press, Accepted Manuscript, Available online 31 March 2011, ISSN 1040-6182, DOI: 10.1016/j.quaint.2011.03.026.

Komunikat prasowy Southern Metodist University.

Jak się robi nóż z bambusa, możecie zobaczyć na tym filmie. Jak chcecie zobaczyć sam nóż, to przewińcie do około 7:30.