Tell Qaramel – niezwykła osada najstarszych wież

Od 1999 r. u podnóży wzgórza Tell Qaramel, położonego w dolinie rzeki Qoueiq około 26 km na północ od Aleppo, polscy i syryjscy archeolodzy badają pozostałości niezwykle starej osady z kamiennymi budowlami. Tak starej, że niektórzy zwą ją najstarszym miastem świata.

Pozostałości protoneolitycznej wieży z Tell Qaramel. Fot. R. F. Mazurowski

Osada pochodzi ona z okresu protoneolitu i początkowych stadiów tzw. neolitu przedceramicznego, obejmujących lata 10 700-9400 p.n.e. Były to czasy niezwykle ważnych wydarzeń, które radykalnie zmieniły oblicze ludzkości. Mieszkańcy Bliskiego Wschodu zaczęli porzucać gospodarkę zbieracko-myśliwską i zastępować ją uprawą roślin oraz hodowlą zwierząt – owiec, kóz, nieco później także bydła i świń. Ten nowy model gospodarki stał się podstawą do powstania pierwszych miast (Tell Qaramel jest bowiem w rzeczywistości zbyt małe, by zwać je miastem), a następnie wielkich cywilizacji Starego Świata. Efekty bliskowschodniej rewolucji przeniknęły też przez Anatolię do Europy południowo-wschodniej, gdzie pojawiły się mniej więcej u schyłku siódmego tysiąclecia p.n.e.

Pracami realizowanymi w ramach długoterminowej umowy o współpracy między Directorate General for Antiquities and Museums of Syria w Damaszku i Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego kierują prof. UW dr hab. Ryszard F. Mazurowski i dr Youssef Kanjou.

Wzgórze Tell Qaramel z lotu ptaka. Doskonale widać pierwsze archeologiczne wykopy u jego podnóża. Fot. R. F. Mazurowski

Osada Tell Qaramel ma prawie 3,5 ha powierzchni. W dotychczasowych sezonach archeolodzy przebadali pozostałości pięciu kolistych kamiennych wież. Datowania radiowęglowe kilkudziesięciu próbek węgla drzewnego z palenisk wykazały, że budowle pochodzą z okresu od połowy XI tysiąclecia do ok. 9650 r. p.n.e. Są to więc najstarsze tego typu konstrukcje na świecie. Słynne wieże w Jerycha ustępują im o tysiąc lat.

W ocenie prof. Mazurowskiego nie ulega wątpliwości iż wieże z Tell Qaramel to największe odkrycie prahistoryczne na Bliskim Wschodzie od 60 lat. Te monumentalne konstrukcje miały charakter kultowy, a jednocześnie były prawdopodobnie miejscami zgromadzeń mieszkańców osady. Przemawia za tym chociażby aranżacja ich wnętrz. Badania wykazały też, że mieszkańcy Qaramel kilka razy burzyli wieże i wznosili je od nowa, co mogło być jakimś obrzędem.

Wieża/dom zgromadzeń z wczesnego neolitu przedceramicznego. Fot. R. F. Mazurowski

Ale wieże to nie wszystko. W usytuowanych obok nich wykopach, badacze natrafili na około 75 kolistych i owalnych, a sporadycznie również prostokątnych, domostw mieszkalnych oraz gospodarczych, trzy świątynie/domy zgromadzeń, liczne paleniska i jamy gospodarcze. Pod podłogami niektórych domostw oraz w przestrzeniach między nimi kryło się 35 pochówków ludzkich oraz kilka zwierzęcych. Ułożeni w pozycji embrionalnej zmarli sporadycznie wyposażeni byli w kamienne lub kościane paciorki i zawieszki. Układ embrionalny zmarłych związany jest najprawdopodobniej z wiarą w reinkarnację, czyli ponowny powrót do życia.

Na zdjęciu: Figurka antropomorficzna z wapienia. Fot. R. F. Mazurowski

Na wzmiankowane pochówki archeolodzy natrafili w pobliżu budowli określanej jako świątynia i jednocześnie dom zgromadzeń (ang. – shrine/common house). Jak na drugą połowę XI tysiąclecia p.n.e., jest to budowla niezwykle okazała. Ma 10,5 na 5 m, a jej wnętrze podzielono na trzy części. W absydzie tej świątyni archeolodzy odkryli dekorowaną czterema wgłębieniami stelę. W części środkowej budowli znajduje się podest (rodzaj ołtarza) z podłogą z białej masy wapiennej. Obok występują też półksiężycowate ławy i koliste palenisko w obstawie kamiennej, na którym składano w ofierze mięso wielkich zwierząt, prawdopodobnie bawołów, gazel i onagerów. W fundamencie wschodniej części sanktuarium, mającej kształt prostokątny i tzw. „rusztową” konstrukcje, archeolodzy znaleźli kompletną figurkę kobiety oraz dość masywną siekierę z krzemienia tzw. typu Jerycho, będącą ewidentnym importem z obszaru Palestyny.

W osadzie badacze odkryli również niezwykle bogatą kolekcję przedmiotów codziennego użytku wykonanych z kości, krzemienia i przede wszystkim innych kamieni (np. naczynia z chlorytu lub wapienia, kamienne prostowniki do drzewców strzał do łuku). Odkryte przedmioty często zdobione są bogatymi motywami geometrycznymi, zwierzęcymi i antropomorficznymi. Przedstawiają one tańczące postacie ludzi, węże i gazele, żółwie, jeżozwierze, ryby, a nawet motywy roślinne. Chociaż Tell Qaramel leży około 180 km od Morza Śródziemnego badacze znaleźli też przedstawienie ośmiornicy lub dużego pająka, a także muszle morskie i żółwie. [niejasne] Jednym z największych niespodzianek był samorodek miedzi, który ktoś przerobił w paciorek. Jest to najstarszy znany przedmiot z miedzi.

Dom z wczesnego neolitu przedceramicznego. Fot. R. F. Mazurowski

Badania w Tell Qaramel potwierdzają, że w wielu rejonach Bliskiego Wschodu istniały pierwotne ośrodki, które jednocześnie zaczęły przekształcać kulturę w kierunku neolitu. Mamy do czynienia z pojawianiem się gospodarki rolniczo-hodowlanej i rozwojem rozległych osiedli z murowaną architekturą na terenach otwartych, które z urbanistycznego punktu widzenia mogą stanowić zalążki pierwszych organizmów protomiejskich. – W przypadku Qaramelu ewenementem jest to, że tak wysoko rozwiniętą kulturę ukształtowała społeczność zbieraczy i myśliwych, bowiem w dotychczasowych badaniach specjalistycznych nie mamy żadnych śladów udomowienia zwierząt i zbóż – komentuje prof. Mazurowski. Wygląda na to, że dolina rzeki Qoueiq dostarczała mieszkańcom Qaramel wystarczająco dużo jedzenia. Ryby, zwierzęta i owoce oraz nasiona dzikich roślin zaspokajały wszystkie ich potrzeby. Być może właśnie łatwość zdobycia pożywienia powodowała, że mieszkańcy Qaramel tyle energii inwestowali w kamienne budowle i zdobienie swoich przedmiotów.

Kamienna rzeźba ryby, być może suma. Fot. P. Piwowarski

Badacze oceniają, że w szczytowym okresie osadę zamieszkiwało nawet około tysiąc osób. Swą dużą jak na tamte czasy zamożność zawdzięczali szlakowi handlowemu, który biegł przez dolinę Qoueiq.

Polsko-syryjskie odkrycia spotkały się z ogromnym zainteresowaniem archeologów z całego świata zajmujących się problematyką początków neolityzacji Bliskiego Wschodu oraz Europy. Osada przedceramiczna w Tell Qaramel , obok Göbekli Tepe w Turcji i słynnego Jerycha w Palestynie, należy obecnie do najważniejszych i najbardziej spektakularnych stanowisk dla poznania początków kultury neolitycznej.

– Co więcej, moim zdaniem, wynikającym z analizy sztuki kamiennej i niektórych elementów architektury, kultura qaramelska w końcowym stadium swojego rozwoju w dominującym stopniu przyczyniła się do powstania monumentalnej architektury i rzeźby kamiennej Göbekli Tepe, a także sztuki kultywowanej w osadach usytuowanych nad Środkowym Eufratem, a więc Tell Mureybet, Mugaret, Tell Abr 3, Szeik-Hassan i Jade El-Mughara – przekonuje prof. Mazurowski.

Figurka antropomorficzna z suszonej gliny. Fot. R.F.Mazurowski

Więcej zdjęć zabytków z Tell Qaramel na stronach Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej.