Pochodzimy z południowej Afryki

To nie we wschodniej Afryce pojawili się pierwsi Homo sapiens, ale najpewniej w południowej – uważa zespół naukowców z USA i Hiszpanii. Przyjrzeli się oni DNA wielu afrykańskich ludów i ustalili, że najbardziej zróżnicowane genetycznie są społeczności łowców-zbieraczy żyjących w południowej części Czarnego Lądu.

Buszmeni rozniecający ogień. Zdjęcie na licencji Creative Commons. Autor: Ian Sewell

Zróżnicowanie genetyczne jest świetnym wskaźnikiem pokazującym ogólne kierunki rozprzestrzeniania się przedstawicieli danego gatunku. To, że najbardziej zróżnicowane geny mają Afrykanie, genetycy ustalili już dawno temu. Był to jeden z argumentów za uznaniem Czarnego Lądu za kolebkę ludzkości. Do najmniej zróżnicowanych należą natomiast pierwotni mieszkańcy Ameryk, a zwłaszcza wschodnich krańców Ameryki Południowej. Zróżnicowanie osobników danego gatunku maleje bowiem zazwyczaj wraz z oddalaniem się od miejsca jego powstania.

I tak pierwsi Homo sapiens mieli bardzo zróżnicowane geny. Ludzie, którzy wyruszyli poza Afrykę, stanowili jednak tylko część populacji i siłą rzeczy wynieśli jedynie jakiś ułamek tej różnorodności. Przedstawiciele wielu linii genetycznych po prostu w ogóle nie opuścili kontynentu. Kolonizując kolejne lądy, ludzie dzielili się na mniejsze grupy i za każdym razem malała też różnorodność w poszczególnych grupach. Swoje dodawało także naturalne wymieranie przedstawicieli niektórych linii genetycznych. I tak ci, których przodkowie pokonali najdalszą drogę, zazwyczaj mają najmniej zróżnicowane geny.

Jakiś czas temu za miejsce narodzin naszego gatunku uznano wschodnią Afrykę. Wskazywała na to nie tylko genetyka, ale również znalezione tam najstarsze znane szczątki Homo sapiens. Badacze z USA i Hiszpanii pod wodzą Brenny Henn i Marcusa Feldmana (oboje z Uniwersytetu Stanforda w Kalifornii), postanowili jednak dokładniej przebadać DNA mieszkańców Afryki ze szczególnym uwzględnieniem najbardziej prymitywnych społeczności, które w większości używają języków mlaskowych, a ich życie wciąż niewiele różni się od tego sprzed wielu tysięcy lat. Ich geny były dotąd rzadko badane.

I tak próbki DNA pobrano od przedstawicieli ludów Hadza i Sandawe z Tanzanii, Buszmenów ‡Khomani z Południowej Afryki, Buszmenów z Namibii i Pigmejów Biaka z Republiki Środkowoafrykańskiej. Naukowcy użyli też wyników badań genetycznych innych afrykańskich ludów. Łącznie zgromadzili DNA pochodzące od ponad 600 osób z 25 afrykańskich populacji (w tym 21 rolniczych). Do porównań użyli też materiału genetycznego mieszkańców Toskanii we Włoszech.

Najbardziej zróżnicowani okazali się Buszmeni oraz pigmeje Biaka. Analizy uzyskanych wyników wykazały, że centrum różnorodności znajduje się w południowej części Czarnego Lądu. Badania ujawniły również, że niektóre społeczności łowców-zbieraczy nigdy nie mieszały się ze swoimi sąsiadami. Jedna z takich grup ma np. białko systemu immunologicznego, które nie występuje nigdzie indziej na świecie.

Na wyjątkowe znaczenie tej części Afryki w dziejach naszego gatunku wskazywała już od kilku lat archeologia. Znaleziska w jaskiniach Blombos, Sibudu czy Pinnacle Point ukazywały nam zaskakująco wysoki poziom rozwoju intelektualnego żyjących tam około 100-60 tys. lat temu ludzi (m.in. wytwarzanie pierwszej biżuterii m być może używanie pierwszych łuków). Jeszcze niedawno naukowcy byli przekonani, że takie zaawansowanie osiągnęli dopiero mieszkańcy Europy sprzed 40-30 tys. lat.

Od pewnego czasu Buszmeni z południowej Afryki robią też wrażenie społeczności najbliższej w wielu aspektach pierwszym Homo sapiens. I nie chodzi tu jedynie o ich sposób życia, w którym wciąż nie ma miejsca na rolnictwo i wiele innych wynalazków z ostatnich 10 tysięcy lat. Używają oni też języków mlaskowych, które uznaje się czasami za wczesne przejawy ludzkiej mowy, a niektóre ich wyroby są bardzo podobne do zabytków odkopywanych w wymienionych wyżej jaskiniach i na innych stanowiskach archeologicznych na południu Czarnego Lądu. Teraz to wrażenie pierwotności potwierdzają badania genetyczne.

Jest więc coraz więcej przesłanek pozwalających wysuwać hipotezę, że współczesna ludzkość swoje biologiczne i kulturowe korzenie ma w południowej Afryce. Zobaczymy czy kolejne badania potwierdzą takie założenie, czy też je obalą.

Wyniki badań ukazały się w PNAS.

Henn, B., Gignoux, C., Jobin, M., Granka, J., Macpherson, J., Kidd, J., Rodriguez-Botigue, L., Ramachandran, S., Hon, L., Brisbin, A., Lin, A., Underhill, P., Comas, D., Kidd, K., Norman, P., Parham, P., Bustamante, C., Mountain, J., & Feldman, M. (2011). Feature Article: Hunter-gatherer genomic diversity suggests a southern African origin for modern humans Proceedings of the National Academy of Sciences DOI: 10.1073/pnas.1017511108

Warto też zajrzeć do artykułu na stronach internetowych Nature oraz komunikatu Uniwersytetu Stanforda.