Wikingowie nawigowali za pomocą kryształów?

Podczas dalekich podróży, gdy ląd dawno zniknął z oczu, wikińscy żeglarze kierowali się Słońcem (używając czasami kompasów słonecznych) albo Gwiazdą Polarną. Ta prosta metoda ma jednak duży mankament, gdyż mgła bądź chmury mogą zasłonić ciała niebieskie. W 1967 roku duński archeolog Thorkild Ramskou wysunął hipotezę, że nawet w takich warunkach Wikingowie potrafili ustalić położenie Słońca dzięki kryształowi zwanemu słonecznym kamieniem.

Idą chmury! Kto ma kryształ? Zdjęcie na licencji Creative Commons. Autor: Steen Weile

Koncepcja Duńczyka miała oparcie tylko w sagach, więc spotkała się ze sporym sceptycyzmem. W ostatnich latach uzyskała jednak wsparcie w postaci eksperymentów. Przeprowadził je Gabor Horvath z uniwersytetu Eotvos w Budapeszcie. W 2005 r. wraz ze współpracownikami przez miesiąc badał w Arktyce polaryzację światła słonecznego. Zachodzi ona m.in., gdy światło słoneczne przechodzi przez występujące w przyrodzie naturalne polaryzatory (tak zwane kryształy dwójłomne), np. kalcyt (szpat islandzki), turmaliny czy miki. Promień światła padający na taki kryształ załamuje się i rozdziela na dwa promienie. Osoba patrząca na kryształ widzi zmiany w jego kolorze i jasności.

Badania wykazały, że takie zmiany można w wielu wypadkach obserwować nawet gdy mgły bądź chmury zakrywają Słońce. A to oznacza, że nawet w tak fatalnych warunkach wikińscy żeglarze prawdopodobnie mogli za pomocą słonecznego kamienia dokładnie ocenić, gdzie się ono znajduje. (grafika pokazująca działanie kryształu). Podobne eksperymenty naukowcy prowadzili też w Tunezji, Finlandii i na Węgrzech.

Dzięki eksperymentom wiemy już, że kryształy, o których wspominają sagi, rzeczywiście mogły być przydatne w nawigacji. Na razie jednak nie znaleziono takiego kryształu w kontekście wskazującym na jego użycie przez żeglarzy, ani wzmianki o nim w źródłach bardziej wiarygodnych niż sagi. Dlatego też nie wszyscy naukowcy są przekonani co do tego, że Wikingowie używali słonecznych kamieni.

Horvath i jego współpracownicy też są ostrożni i zamierzają w najbliższym czasie przeprowadzić kolejne eksperymenty. Uzbrojeni w słoneczne kamienie studenci z Niemiec, Węgier i Szwecji będą musieli określić położenie Słońca, a następnie za pomocą słonecznych kompasów wyznaczyć Północ. Eksperymenty mają być prowadzone w różnych warunkach pogodowych i z zastosowaniem różnych kryształów. Dzięki temu naukowcy zyskają dane, które pozwolą określić w jakich sytuacjach i przy zastosowaniu których kryształów Wikingowie mogli nawigować nie widząc Słońca ani gwiazd.

Powyższy tekst jest zaktualizowaną wersją materiału, który opublikowałem w 2007 r. Aktualizacja jest związana z publikacją w „Philosophical Transactions of the Royal Society B” podsumowania dotychczasowych badań nad hipotezą słonecznego kamienia.

Horvath, G., Barta, A., Pomozi, I., Suhai, B., Hegedus, R., Akesson, S., Meyer-Rochow, B., & Wehner, R. (2011). On the trail of Vikings with polarized skylight: experimental study of the atmospheric optical prerequisites allowing polarimetric navigation by Viking seafarers Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 366 (1565), 772-782 DOI: 10.1098/rstb.2010.0194 (dostępna jest pełna wersja artykułu)

W 2007 r. badacze informowali o swoich eksperymentach w Proceedings of the Royal Society A.

Artykuł o kamieniu słonecznym można tez znaleźć na stronach Nature.