Czy klimat tworzy i burzy imperia?

Opublikowane w „Science” analizy klimatu Europy w ciągu ostatnich 2500 lat wywołały na nowo temat wpływu zmian klimatycznych na dzieje ludzkości.

Kalendarz w słojach zapisany

Zespół badaczy ze Szwajcarii, Niemiec, Austrii i USA wykonał gigantyczną pracę, by uzyskać dokładne dane klimatyczne dla Europy Środkowej (rozumianej w tym wypadku głównie jako tereny Francji i Niemiec) z ponad 20 stuleci. Naukowcy przeanalizowali prawie 9000 kawałków drewna, które w większości pochodziły z badań archeologicznych prowadzonych w ciągu ostatnich 30 lat.

Wpierw badacze porównali dane meteorologiczne z ostatnich 200 lat ze słojami współczesnych drzew. Dzięki temu uzyskali dokładną wiedzę, jak wilgotność i temperatury wpływają na wzrost drzew. Następnie korzystając z tych danych odtworzyli klimat zapisany w tysiącach próbek drzew pochodzących z ostatnich 2500 lat. Dzięki temu uzyskali informacje o warunkach panujących w Europie Środkowej w każdym roku tego okresu, gdyż dzięki dendrochronologii mogli określić, z którego roku pochodzi każdy słój.

Gdy uzyskane dane klimatolodzy pokazali historykom i archeologom, ci zauważyli, że w wielu wypadkach zmiany klimatu nakładają się z istotnymi procesami w dziejach Europy. Na tej podstawie naukowcy uznali, że np. długi okres (300 p.n.e. – 200 n.e.) charakteryzujący się dobrymi dla rolnictwa ciepłymi i wilgotnymi latami mógł być kluczem do rozwoju Imperium Rzymskiego. Podobne warunki towarzyszyły też świetnym dla średniowiecznej Europy latom 1000-1200. Jednocześnie pogorszenie się warunków klimatycznych nakłada się na okresy wojen, epidemii i najazdów. I tak zaczynający się około 250 r. n.e. ponad 300-letni okres bardzo nagłych zmian klimatycznych (na zmianę susze i powodzie) zbiega się z upadkiem Cesarstwa Rzymskiego, pojawiające się od około 1300 r. ataki chłodu i mokre letnie miesiące poprzedzają straszliwy atak dżumy w l. 40. XIV w., a kolejne poważne ochłodzenie w XVII w. zbiega się z wojną trzydziestoletnią, która spustoszyła znaczną część Niemiec.

Analiza tak ogromnej liczby dokładnie wydatowanych próbek drewna pozwoliła również ustalić okresy zwiększonej aktywności ludzi. Okazało się, że z okresów rozwoju pochodzi dużo próbek, natomiast z czasów np. upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego i XIV-wiecznej Czarnej Śmierci próbek jest dużo mniej. Jak wskazują badacze, to ciekawy wskaźnik trendów demograficznych.

Komentarz

Wnioski o wpływie klimatu na procesy historyczne nie są oczywiście niczym nowym. Przedstawiano je już wiele razy. Dużo cenniejsze dla nauki, choć już nie tak medialne, jest stworzenie w wyniku tych badań zbioru dokładnie wydatowanych informacji o zmianach klimatycznych.

Trzeba też zauważyć, że zmiany klimatyczne są tylko jednym z wielu czynników wpływających na zdarzenia historyczne. W wielu relacjach medialnych prezentujących te badania prawda ta jest niedostrzegalna i klimat urasta do głównej przyczyny upadku Rzymu i innych wydarzeń. Warto więc zacytować wypowiedź kierującego badaniami szwajcarskiego paleoklimatologa Ulfa Büntgena dla „Discovery News”. Komentując okres wojny trzydziestoletniej powiedział: – To nie jest tak, że wojna wybuchła, bo było zimno. Ale warunki klimatyczne nie pomagały. Chłodne lata dostarczyły społeczeństwu dodatkowych kłopotów.

Osobiście wydaje mi się też, że należy być niezwykle ostrożnym w przypadku twierdzenia, że klimat przyczynił się np. do powstania Imperium Rzymskiego. Wszak państwa i ludy, których kosztem Rzym zbudował swą potęgę, korzystały dokładnie z tych samych warunków klimatycznych. Przewaga Rzymu leżała więc w czymś innym.

Dużo łatwiej zaakceptować znaczący wpływ klimatu na upadek Rzymu. Niższe plony rodzą głód, obniżają dochody znacznej części ludności i w efekcie przyczyniają się do narastania niepokojów i osłabienia państwa. Sytuacja taka zachęca też sąsiadów do porzucenia coraz mniej efektywnej uprawy roli i zajęcia się np. zbrojnymi wyprawami.

Zresztą nie tylko upadek Rzymu nakłada się na niekorzystne warunki klimatyczne. Wedle niektórych badań podobna sytuacja zachodzi w przypadku Majów oraz trzech chińskich dynastii, które straciły władzę akurat w okresie susz. Pamiętać jednak trzeba, że nie mamy tu do czynienia z jakimś dziejowym automatem. Nie każda niekorzystna zmiana klimatu prowadzi do upadku państwa.

Trudno też nie zgodzić się z twierdzeniem, że gorszy dla rolnictwa klimat może torować drogę epidemiom. Nie jest tajemnicą, że głodujący czy też gorzej odżywieni ludzie są podatni na choroby. Im takich osób więcej, tym epidemie łatwiej się rozprzestrzeniają.

Buntgen, U., Tegel, W., Nicolussi, K., McCormick, M., Frank, D., Trouet, V., Kaplan, J., Herzig, F., Heussner, K., Wanner, H., Luterbacher, J., & Esper, J. (2011). 2500 Years of European Climate Variability and Human Susceptibility Science DOI: 10.1126/science.1197175

Z łatwiej dostępnych materiałów warto polecić redakcyjny artykuł Science oraz materiał w Discovery News.