Cyfrowa przeszłość – relacja z konferencji cz. 2

Druga część omówień referatów zaprezentowanych podczas konferencji „Cyfrowa przeszłość – standardy digitalizacji dziedzictwa archeologicznego”, która odbyła się w 8–10 listopada 2010 roku na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego.

Piotr Kuroczyński Paweł Madera
Cyfrowa wizja przedlokacyjnego Wrocławia (X w. – lata 20. XIII w.). Metody, problemy i perspektywy wirtualnej rekonstrukcji zaginionej przestrzeni kulturowej

Referat przedstawiał kolejne etapy rekonstrukcji wczesnośredniowiecznego Wrocławia, zarówno w 2D jak i 3D. Pokazano również etap końcowy rekonstrukcji trójwymiarowej w postaci filmu edukacyjnego na temat pierwszych zabudowań Wrocławia, przez rewoltę neopogańską, po odbudowę i rozbudowę miasta. Zaproponowano również bardzo interesujące rozwiązanie dla turystów. Przy użyciu odpowiednich aplikacji w smartphonie można nie tylko zobaczyć wspomniany film, ale także obejrzeć rekonstrukcje budowli podczas ich zwiedzania! Wystarczy nakierować aparat telefonu na kościół i zamiast aktualnej, gotyckiej świątyni możemy zobaczyć jej wcześniejszą, romańską wersję.

George Indruszewski

Managing 3D digital data of ceramic artifacts: acquisition technology and archiving
Referat przedstawiał teoretyczne i praktyczne aspekty trójwymiarowego skanowania zabytków. Dużą zaletą takiej metody jest brak bezpośredniego kontaktu ze skanowanym obiektem, ale także szybkość, niezależność od zewnętrznego oświetlenia i kompletność. Istnieją też problemy, przede wszystkim brak światowych standardów, ale także ograniczenie wynikające z rozmiarów obiektów. Im większy obiekt tym większy zakres błędów. Jednak możliwości konserwacji i rekonstrukcji przy wykorzystaniu skaningu są ogromne. Przykładem jest np. baza danych, gdzie można naszkicować profil, bądź kształt naczynia ceramicznego, a program odnajduje odpowiednie zabytki w swoich zbiorach.

Marek Barański
Zastosowanie cyfrowych narzędzi analizy stratygraficznej na przykładzie wykopu TP na stanowisku Çatalhöyük (Turcja). Aspekty metodyczne

Podczas badań UAM w Çatalhöyük odnaleziono liczne jednostki stratygraficzne, obiekty i zabytki. Pozyskany w czasie badań olbrzymi materiał archeologiczny,a także skomplikowany układ stratygraficzny był dużym problemem dla badaczy. Wszystkie informacje wprowadzono do AutoCAD-a, jednak nieuporządkowanie danych ciągle sprawiało, że wizualizacja prac była niemożliwa do odczytania. Dzięki zaproponowanej w referacie metodyce możliwe było przedstawienie informacji zebranych w wykopie w zrozumiały i logiczny sposób. Jednak często pojawiały się również problemy, związane z nadawaniem niejasnych nazw warstwom w programie. Referat podkreślał, jak ważne jest standaryzowanie nazewnictwa wszystkich używanych plików, warstw informacji itd. Umożliwia to usprawnienie i przyspieszenie pracy, a także pełne wykorzystanie używanego programu.

Julia M. Chyla
O standaryzacji digitalizacji dokumentacji tradycyjnej – przykład wczesnoceltyckiej osady Altdorf „Am Friedhof” w Niemczech, w programie ArcView
Referat przedstawia wyniki digitalizacji dokumentacji papierowej, stworzonej na wykopaliskach w Niemczech 15 lat temu. Dzięki odpowiednim krokom i propozycji ustandaryzowania procesu digitalizacji, udało się uzyskać bardzo dokładny System Informacji Archeologicznej stanowiska, a także przeprowadzić analizy, których efektem była identyfikacja nowych obiektów. Nie zachowały się one do czasów wykopalisk, ale mogły zostać zidentyfikowane dzięki rozkładowi przestrzennemu zabytków wewnątrz nich.

Mateusz Stróżyk
Rekonstrukcja obiektów archeologicznych przy użyciu systemów CADGIS. Założenia teoretyczne

Referat omawiał w jaki sposób wykorzystywane są programy CAD i GIS w archeologii oraz jak mogą być wykorzystywane do trójwymiarowej rekonstrukcji zabytków. Temat zaprezentowano na przykładzie osady z epoki brązu – Bruszczewa. Do tej pory badaczom udało się zrekonstruować wygląd wzgórza, linię brzegową oraz rozlokowanie pali ochraniających osadę przed wodami pobliskiego jeziora.

Małgorzata Markiewicz
Trójwymiarowa rekonstrukcja przeszłości

Referat przedstawiał kolejne etapy pracy w programie graficznym 3D na podstawie rekonstrukcji osady lateńskiej z miejscowości Makronos Dolny oraz cmentarzyska z Domasława (wraz z rekonstrukcją naczyń znajdujących się w grobie). W ocenie autorki tworzenie rekonstrukcji 3D ma dwa cele: popularnonaukowy oraz naukowy. Bardzo interesująco zabrzmiała wskazana możliwość współpracy z producentami gier komputerowych, którzy mogliby wykorzystywać archeologiczne rekonstrukcje, jednocześnie oferując badaczom większe możliwości, dzięki wykorzystaniu specjalistycznego oprogramowania.

Łukasz Uchański
Naziemny skaning laserowy w architekturze i archeologii

Kolejny referat o skaningu naziemnym, który może łatwo i szybko zdigitalizować zarówno fasady budynku, jak i szczegóły architektoniczne, profile wykopów oraz zabytki ruchome. Przedstawiono również możliwości dalszego korzystania z pozyskanego materiału, takie jak: analiza deformacji obiektów zabytkowych, rysunki wektorowe do dokumentacji, ortofotomapy elewacji, sklepień oraz ścian i przede wszystkim wizualizacje otrzymanych rezultatów.

Tadeusz Baranowski, Robert Żukowski
Barcode and datamatrix – nowoczesne narzędzie do archiwizowania znalezisk i dokumentacji

Datamatrix to kod kreskowy zapisany pod postacią czarnych i biały kwadratów, za jego wykorzystanie nie trzeba wnosić żadnych opłat. Takie znaczki można spotkać już na wielu zabytkowych budynkach, czy pomnikach np. w Warszawie na grających ławkach Chopina. Wystarczy zrobić zdjęcie telefonem, wysłać mms i otrzymujemy zakodowaną treść. Kolejną zaletą datamatrix jest ich rozmiar, umieszcza się nawet na procesorach. Autorzy referatu proponują, by wprowadzić ten rodzaj kodu kreskowego jako zapis inwentarzowy znajdujący się na zabytkach. Na przestrzeni 1 cm x 1 cm można umieścić dużo więcej informacji niż tylko numer inwentarzowy. Można np. dodać opis zabytku, miejsce jego pochodzenia, łącznie z podaniem numeru wykopu oraz obiektu! W kodzie może być również ukryty link do serwera albo bazy danych gdzie można zobaczyć zdjęcia, rysunki itd. Oczywiście datamatrix z takimi informacjami można by umieścić również na samych zdjęciach, rysunkach, planach. Sprawdziłby się również – na wzór firm spedycyjnych, które przy pomocy kodu cyfrowego oznaczają miejsce przechowywania paczek – przy magazynowaniu zabytków.

Laser 3D

Referat sponsorowany przez firmę Kubit przedstawiał oprogramowanie wykorzystywane do skaningu 3D, które edytuje chmurę punktów, koryguję geometrycznie cyfrowe obrazy, tworzy modele 3D na podstawie zdjęć, a także wykonuję pomiar z jednoczesną transmisją danych w terenie oraz przypisuje obiektom atrybuty.

Bartosz Gołembnik, Marcin Kulesza, Stanisław Rzeźnik
Zastosowanie technik fotogramterycznych i skanowania laserowego dla potrzeb badań archeologicznych na terenie pałacu fortecznego Krzyżtopór w Ujeździe

Referat przedstawiał praktyczne zastosowanie badań geodezyjnych, fotografii cyfrowej, fotogrametrii i skanowania laserowego na przykładzie badań konserwatorskich pałacu Krzyżtopór w Ujeździe, których efektem ma być trójwymiarowy model pałacu. Badania prowadzone przez zespół Andrzeja Gołembnika są interdyscyplinarne i mają na celu wprowadzenie nowatorskich technik do prac archeologicznych.

Katarzyna Gołembnik, Bartosz Gołembnik
Środowisko CAD jako źródło informacji dla archeologicznej bazy GIS – przykład wilanowski

Badania prowadzone przez Andrzeja Gołembnika na terenie Pałacu w Wilanowie zaliczane są do jednych z pierwszych, gdzie użyto nowoczesnych technik dokumentacji. Na podstawie ortofotomap tworzono wektorowe rysunki warstw i profili. Aktualnie wszystkie informacje zebrane w środowisku CAD przenoszone zostają do bazy GIS. Referat przedstawiał jak CAD współpracuję z GIS i gdzie pojawiają się problemy, podkreślając jednak, że integracja danych jest możliwa.

Jacek Gzowski
Wymiar 4D jako perspektywiczny system interdyscyplinarnej dokumentacji badawczej przestrzeni historycznej

Referat poruszał problem wiernej rekonstrukcji budynków (opierając się np. o rekonstrukcje z XIX wieku) oraz nad wprowadzeniem do modeli 3D, czwartego wymiaru – czasu. Czas definiowany jest m.in. jako odległość pomiędzy dwoma zdarzeniami, dlatego przedstawienie go za pomocą programów jest bardzo trudne, jednak nie jest to nie możliwe.

Andrzej Gołembnik
Trójwymiarowa wizualizacja wyników badań archeologicznych – realna potrzeba, czy fanaberia

Andrzej Gołembnik jest prekursorem wykorzystywania nowoczesnych technik w polskiej archeologii. Jako jeden z nielicznych ma możliwości, by takie badania prowadzić oraz posiada wierny zespół, można by nawet rzecz „szkołę”, która umożliwia sprawdzanie, badanie i wprowadzanie najnowszych metod na teren wykopalisk.
Na tegorocznej konferencji poruszył problem, nad który zastanawia się część archeologów – czy wizualizacja trzeciego wymiaru jest nam tak naprawdę potrzebna? Wiadomo, że rysunek od początku towarzyszy dokumentacji archeologicznej, a metoda jego wykonywania zmieniła się w przeciągu 150 lat wiele razy. Nowe technologie umożliwiają połączenie rysunku z opisem i pomiarami, co przyspiesza proces interpretacyjny, a w praktyce również prace wykopaliskowe.

Zdj. po prawej Andrzej Gołembnik przedstawia propozycję używania nowych technologi na wykopie (Fotografia dzięki uprzejmości IA UKSW)

Referat dzielił modele trójwymiarowe na: bazowe, interpretacyjne oraz bazodanowe. Pierwszy miałby być wymogiem stawianym na koniec prac wykopaliskowych, przecież ich sensem jest rekonstrukcja tego, co zniszczył archeolog. Drugi to wynik analiz, które uwzględniają badania geodezyjne. Trzeci, z kolei, to pełna rekonstrukcja przestrzenna stworzona na podstawie badań interdyscyplinarnych, która ma otwartą formę umożliwiającą ciągle uzupełnianie informacji. Na koniec zostało podkreślone jak ważne jest pamiętanie o metodyce badawczej, by archeolodzy nie okazali się zwykłymi wandalami.

Rafał Solecki
Rozwój technik dokumentacji cmentarzyk wielowarstwowych na przykładzie cmentarza średniowiecznego w Wilanowie – badania 1955 – 2010

Referat przedstawiał sposoby digitalizacji cmentarzyska odnalezionego niedaleko Pałacu w Wilanowie oraz digitalizacji starej dokumentacji. W tym celu używano ortofotomap oraz środowiska CAD. Zabytki ruchome np. czaszka przenoszono do komputera za pomocą fotogrametrii 3D. Referat poruszył ważną kwestię, czy w wyjątkowych przypadkach można stosować mechaniczne zdejmowanie warstw. Tak właśnie badany był fragment cmentarzyska, ze względu na bardzo skomplikowaną stratygrafię. Jednak każda następna warstwa mechaniczna (co 5 cm) była dokładnie dokumentowana i umieszczana w CAD, co umożliwiło dokładną rekonstrukcję jam grobowych.

Łukasz Sławik, Rafał Zapłata
LIDAR w archeologii

Referat przedstawiał wyniki badań przy wykrzystaniu LIDAR-u, które mieliśmy okazję opisywać w artykule: Lotniczy skaning laserowy w służbie archeologii.

Rafał Zapłata przedstawia wyniki badań przy wykorzystaniu LIDAR-u (Fotografia dzięki uprzejmości IA UKSW)

Alina Jaszewska, Anna Leciejewska, Piotr Wolanin
Weryfikacja badań geomagnetycznych metodą wykopaliskową

Referat miał na celu przedstawienie weryfikacji badań geomagnetycznych pracami wykopaliskowymi przeprowadzonymi na stanowisku Kraków – Mogiła i Kraków – Przewóz. Okazało się, że badania geomagnetyczne wykryły gazociąg, a nie obiekty archeologiczne.

Alina Jaszewska, Anna Leciejewska, Piotr Wolanin
Zastosowanie metody geofizycznej (detektor metalu) w badaniach archeologicznych

Ze względu na pogarszający się stan grodziska w Wicinie przeprowadzono tam badania geofizyczne. Odnaleziono ok. 70 zabytków ruchomych kultury łużyckiej, jednak większość odnalezionych przedmiotów była nowożytna (w tym śmieci po archeologach). Druga część referatu przedstawiała wyniki badań na trasie przyszłej obwodnicy Poznania, które jednocześnie miały być weryfikacją stanowisk w AZP. Trzecia część referatu przedstawiała wykorzystanie detektorów na wspomnianych wcześniej stanowiskach w Krakowie.

Łukasz Banaszek
Problemy związane z zastosowaniem GIS w archeologii na przykładzie badań prowadzonych w dorzeczu środkowej Wieprzy
Referat przedstawiał wykorzystanie GIS w opracowaniu dokumentacji AZP w skali mikroregionalnej, okolicach stanowiska i na samym grodzisku we Wrześnicy. Autor skupił się głównie na błędach, które pojawiają się przy takich opracowaniach jak np. skale mapy AZP, na których ślad osadniczy (obszar max. 0,5 ha) zostanie oznaczony punktem, w rzeczywistości może obejmować obszar nawet do 3 ha! Innym pojawiający się błędem przy zmianie skali map AZP (zwykle karkołomny układ 65) na inne mapy, jest przesunięcie stanowisk o kilka kilometrów (stanowisko może nawet „przejść” na drugą stronę rzeki).
Dużą zaletą referatu była część teoretyczna, w której autor zwrócił uwagi na różnice pomiędzy PaleoGIS i GIS2. Apelował też o zmianę sposobu dokumentacji oraz zmianę definicji używanych w AZP, ze względu na nowe możliwości, które już dziś możemy używać. Jednak największym problemem polskiej archeologii pozostaje w ocenie Łukasza Banaszka brak świadomości potrzeby stosowania nowych technik.

Łukasz Banaszek pokazuję różnice pomiędzy mapami AZP a ich rzeczywistymi odpowiednikami (Fotografia dzięki uprzejmości IA UKSW)

Ewa Banasiewicz – Szykuła, Grzegorz Mączka, Leszek Gawrysiak
Zastosowanie Systemów Informacji Geograficznej (GIS) w ewidencji stanowisk archeologicznych metodą AZP na terenie woj. lubelskiego

Ten referat był pozytywną odpowiedzią na poprzedni. Okazuję się, że woj. lubelskim do AZP stosuję się najnowsze techniki (i to używając darmowych programów) i weryfikuje się wcześniejsze badania (przy użyciu darmowych, dostępnych w internecie map). Już 15% obszarów AZP jest zarejestrowanych w ten sposób, a całe województwo ma się znaleźć w systemie do końca 2011 roku. Na koniec referatu autorzy podkreślili, że stosowanie nowych technik do analiz i dokumentacji AZP jest możliwe, co było pozytywnym akcentem kończącym tematykę archeologiczną.

Mapa AZP dla woj. lubelskiego dostępna przez internet (Fotografia dzięki uprzejmości IA UKSW)

Agnieszka Seidel – Grzesińska
Dokumentacja cyfrowa dzieła sztuki: standardy, narzędzia, technologie, przykłady

Referat przedstawiał standardy zapisu dany o dziełach sztuki (w tym wspominany już Dublin Core), a także przykłady z Luwru i Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku. Autorka zwróciła uwagę, jak ważny jest słownik wspólnych pojęć i przedstawiono polską stronę: Tezaurus dziedzictwa kulturowego. Słownik hierarchiczny pojęć dla dziedzictwa kulturowego. Poza tym pokazała, jakie istnieją możliwości przeglądania dzieł sztuki w internecie (np. iconclass, Tate Museum, projekt „Cranach Magnified”, a także polskie strony: projekt „Codex Sinaiticus”, projekt „Śląskie kolekcje sztuki” oraz wspomniany wcześniej GEOHeritage).

Warsztaty

P. Kaczmarek
Teledetekcja w archeologii

Warsztaty prowadzone były przez firmę ESRI i miały na celu przybliżenie możliwości GIS w archeologii. Rozpoczęto je jednak od teledetekcji. Okazało się, że nie jest to aż tak drogie narzędzie, szczególnie ze względu na efekty badań, jakie może zaproponować. Przy odpowiednim doborze kolorów, dzięki zdjęciom satelitarnym można zobaczyć nawet dno morza (ale jezior już raczej nie).

Rozwiązania ArcGIS w archeologii

Oprócz przedstawienia najnowszego narzędzia ESRI – ArcGIS 10, pokazano również możliwości tego programu, podczas hipotetycznych wykopalisk. Była to część czysto praktyczna, z ciekawym elementem na koniec – stworzeniem własnej strony www. Planuję się stworzenie serwisu społecznościowego, w którym każdy mógłby się chwalić swoją pracą. Dodatkowo można postęp prac oglądać na bieżąco!

Rozwiązania mobilne ESRI w archeologii

Ostatnia część warsztatów pokazywała możliwości mobilnego oprogramowania, które można stosować bezpośrednio na stanowisku. Znowu była to część praktyczna, pokazująca jak krok po kroku, możemy informacje o stanowisku przerzucić na urządzenie mobilne, a potem edytować je już w terenie.

Możliwości teledetekcji w archeologii (Fotografia dzięki uprzejmości IA UKSW)

Gernard Wełniak, Jacek Nowakowski
Zastosowanie 2D i 3D w archeologii oraz standaryzacji digitalizacji dokumentacji

Ta część warsztatów, prowadzona przez firmy Scanning 3D oraz DIGITAL – CENTER, przedstawiała możliwości skaningów 3D przy dokumentacji zabytków. Podkreślona została szybkość, kompleksowość, bezpieczeństwo i dokładność laserów naziemnych. Przedstawiono również przyjęte standardy używane w Europie, zauważając, że nie wszystko musimy ustalać sami, gdyż mamy gotowe wzorce. Podczas warsztatu, w przeciągu 6 minut, wykonano skan całej Sali konferencyjnej wraz ze słuchaczami.

Skaning 3D sali konferencyjnej wraz ze słuchaczami (Fotografia dzięki uprzejmości IA UKSW)

Tekst: Julia Chyla. Redakcja: Wojciech Pastuszka

Pierwsza część relacji.

Wszystkie zdjęcia dzięki uprzejmości IA UKSW ich autorem jest W. Urbanowicz.

[slideshow]