Małe Czyste – cmentarzysko wielu kultur

35 ciałopalnych pochówków przedstawicieli kultury wielbarskiej, identyfikowanej często z Gotami, odkryli w miejscowości Małe Czyste (gm. Stolno, woj. kujawsko-pomorskie) archeolodzy z Zakładu Archeologii Antycznej Instytutu Archeologii UMK.

Jeden z grobów ciałopalnych kultury wielbarskiej. Fot. Robert Tarnowski

Pradziejowe cmentarzysko w Małem Czystym zajmuje kulminację i wschodni stok morenowego wzniesienia, na którym jest obecnie pole orne, stąd dawne groby narażone są na silne zniszczenia w wyniku prac rolnych. Mimo to już pierwsze badania, prowadzone w latach 1984-1986 z ramienia Muzeum Okręgowego w Toruniu, zaowocowały odkryciem bardzo ciekawych obiektów pochodzących z różnych okresów. Archeolodzy zidentyfikowali m.in. pochówki ludności kultury pucharów lejkowatych, kultury łużyckiej, oksywskiej, wielbarskiej oraz wczesnośredniowiecznej. Groby neolityczne prezentowały wyjątkowe dla ziemi chełmińskiej ciałopalne i szkieletowe pochówki z obstawą kamienną. Do wczesnośredniowiecznych należał m.in. unikalny grób ciałopalny w typie Alt Käbelich. Największa liczba odkrytych wówczas grobów (ok. 120 pochówków ciałopalnych) tworzyła cmentarzysko ludności kultury wielbarskiej. Badacze znaleźli wiele przedmiotów osobistych pochowanych tam ludzi, w tym zapinki, sprzączki, bransolety, noże. Materiał ten pozwala datować cmentarzysko na późny okres przedrzymski i starszy okres wpływów rzymskich, czyli ok. 180 p.n.e. do 180 n.e.

Trzy zapinki i bransoleta z wielbarskiego grobu. Stan przed konserwacją. Fot. Ewelina Kozłowska

W tym roku na cmentarzysku znów pojawili się archeolodzy. Pod kierunkiem dr Magdaleny Olszta-Bloch i dr Ewy Bokiniec odkryli kolejne 35 ciałopalnych grobów ludności kultury wielbarskiej – popielnicowych i jamowych, często bogato wyposażonych w zapinki, bransolety, noże, nożyki sierpikowate, sprzączki, a także przedmioty importowane (m.in. fragment lateńskiego kółka brodawkowego, paciorek fajansowy).

– Na uwagę zasługuje dość duży udział przedmiotów żelaznych w grobach, rzadko spotykany na innych terenach zajętych przez ludność kultury wielbarskiej, charakterystyczny natomiast dla ziemi chełmińskiej. W jednym z grobów odkryliśmy ostrogę, przedmiot rzadko występujący w grobach wielbarskich – informuje dr Olszta-Bloch.

Żelazna ostroga. Fot. Ewelina Kozłowska

W części obiektów archeolodzy natrafili na fragmenty konstrukcji kamiennych, charakterystycznych również dla innych obszarów zajmowanych przez ludność kultury wielbarskiej.

Jednak jak przystało na wielokulturowe cmentarzysko badacze natrafili nie tylko na ślady ludności kultury wielbarskiej. Do ciekawych obiektów, łączonych z innymi fazami użytkowania stanowiska, należy podwójny grób szkieletowy w obstawie kamiennej, wiązany z ludnością kultury pucharów lejkowatych oraz ciałopalny grób na bruku związany z praktykami grobowymi ludności kultury łużyckiej.

Podwójny grób szkieletowy ludności kultury pucharów lejkowatych. Fot. Robert Tarnowski

– Wyniki dotychczas prowadzonych badań świadczą o istotnej roli ziemi chełmińskiej w pradziejach. Duża liczba grobów, mimo znacznego stopnia zniszczenia stanowiska, wskazuje, że cmentarzysko w Małem Czystym było użytkowane nieprzerwanie w młodszym okresie przedrzymskim i wczesnym okresie wpływów rzymskich. Bogate wyposażenie grobów i ich duża liczebność dla okresu wpływów rzymskich wskazują także na bardzo ważną rolę tego regionu dla kształtowania się kultury wielbarskiej – podsumowuje badania dr Olszta-Bloch.

Ciałopalny grób na bruku kultury łużyckiej. Fot. Robert Tarnowski