Halsztackie centrum kulturowe pod Wrocławiem

Duże cmentarzysko sprzed 2700-2500 lat to najciekawsze z licznych znalezisk do jakich doszło podczas badań autostradowych w Domasławie pod Wrocławiem. Najważniejsze wyniki wykopalisk przedstawił podczas niedawnej konferencji w IAiE PAN prof. Bogusław Gediga w referacie „Halsztackie centrum kulturowe pod Wrocławiem – nowy obraz wczesnej epoki żelaza w Polsce Zachodniej”.

Pierwsze pozostałości ludzkiej działalności w Domasławie pochodzą z neolitu. Archeolodzy odkryli 25 grobów kultury lendzielsko–polgarskiej (5500-2300 p.n.e) typu jordanowskiego. Były bogato wyposażone w pierwsze wyroby metalowe, głównie miedziane ozdoby. Nie wiadomo jednak z jakiego kierunku owe importy napływały.

Od 2300 do około 1500 r. p.n.e, czyli podczas wczesnej epoki brązu, w Domasławie istniały osada oraz cmentarzysko. Archeolodzy odkryli m.in. fascynujący pochówek „bliźniaków” – dwójki dzieci, złożonych bardzo blisko siebie. Badania DNA ujawniły, że dzieci były w tym samym wieku, miały tę samą matkę, ale miały różnych ojców!

Podczas przełomu er na tych terenach istniała duża, bo prawie 7-hektarowa, osada ludności kultury przeworskiej. Osada była podzielona na rejony mieszkalne oraz produkcyjne.

Prof. Gediga prezentuje zdjęcia z wykopalisk.

Jednak najważniejsze odkrycia w Domasławie dotyczą lat 750–450 p.n.e, czyli epoki żelaza. Z tego okresu odkryto ponad 100 grobów, przeważnie komorowych. Groby komorowe przynależą zapewne do wyższej warstwy społecznej. Mają od 1 do 4 m średnicy i aż 2 metry głębokości. W wyposażeniu oprócz popielnicy często występowały przystawki, czasami aż 48. Wiele z nich to przykłady typowej halsztackiej ceramiki grafitowanej i malowanej. Wśród tych naczyń najważniejszym zabytkiem z pewnością jest czterokołowy wózek z typową ornamentyką znaną z przełomu epoki brązu i żelaza, powstałą w kręgu cywilizacji śródziemnomorskiej. Tam właśnie wódz–bohater chowany był zazwyczaj na wozie.

Niespotykana jest także ilość zabytków metalowych w szczególności żelaznych. Ozdoby, sześć mieczy żelaznych oraz jeden brązowy wyraźnie wskazują na proweniencję południową. Naczynia brązowe są importami z kręgu kultury halsztackiej oraz z Italii. Liczne są również paciorki bursztynowe, brązowe, szklane, a także ozdoby ze złota. Między spektakularnymi pochówkami występują groby proste, płytko zakopane, ubogie w dary, z popielnicą i pojedynczymi przystawkami. Wskazuje to zapewne na powstanie warstwy „arystokratycznej”, która sprowadzała z południa produkty luksusowe i jednocześnie chroniła „swoich”.

Groby odkryte w Domasławie przedstawiają miejscowe społeczeństwo epoki żelaza, jeżeli nie jako jedno z centrów Europy halsztackiej, to z pewnością jako będące na identycznym poziomie i utrzymujące z tymi centrami kontakty handlowe, a za ich pośrednictwem ze światem Morza Śródziemnego.

Profesor Gediga uważa, że obecność na tym terenie kultury łużyckiej na przełomie okresu brązu i żelaza nie wytrzymuje krytyki. Archeolog uważa wręcz, że Śląsk oraz południowa Wielkopolska należą do kręgu kultury halsztackiej.

Cmentarzysko w Domasławie jest pierwszym tego typu odkryciem na terenach polskich, a także jednym z niewielu na terenach Europy Środkowej. Badania w Domasławie tworzą zupełnie nowy obraz społeczeństw mieszkających we wczesnej epoce żelaza na terenie Europy Środkowej.

Tekst i zdjęcie: Julia Chyla