O czym mówiono na konferencji PAN (cz. II)

Kolejne siedem krótkich omówień referatów wygłoszonych na niedawnej konferencji Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. Tym razem m.in. o kurhanie z Kruszyny, mezolitycznej osadzie spod Darłowa, toporach z Krzyża Wielkopolskiego, grodzisku z Rosenhof i monetach naśladowczych z Polski pierwszych Piastów.

Iwona Sobkowiak-Tabaka
Śmierć u schyłku epoki kamienia – interdyscyplinarne badania w Kruszynie pod Włocławkiem

W Kruszynie odkryto wyjątkowy grób kurhanowy zaliczony do kultury ceramiki sznurowej (około 3200 p.n.e. – 1800 p.n.e.). W jego wnętrzu odkryto drewnianą komorę ze szczątkami około 50-letniego mężczyzny, a także puchar, kościane szpile i narzędzia z kości. Jama otoczona była rowem oraz nasypem.

W wyniku badań interdyscyplinarnych naukowcy stwierdzili na podstawie między innymi tego grobu, że w kulturze ceramiki sznurowej wyjątkowo traktowano pewną grupę dorosłych mężczyzn (ale nie wszystkich) i że zapewne byli to wojownicy bądź wodzowie.

Jacek Kabaciński, Thomas Terberger
Ostatni łowcy-zbieracze na wybrzeżu południowego Bałtyku

W turystycznej miejscowości Dąbki koło Darłowa archeolodzy odnaleźli ślady mezolitycznej osady należącej do kultury Ertebole. Ludzie mieszkali na tym terenie nieprzerwanie przez 600 lat (tj. od około 4850 – 4200/4000 p.n.e.). Osada leżała nad jeziorem, które pełniło rolę wysypiska. Dzięki temu w środowisku torfowym archeolodzy odkryli wyrzucone naczynia ceramiczne, narzędzia krzemienne, paciorki z bursztynu, fragmenty drewnianych konstrukcji topory, sztylety i ostrza z poroża. Większość odkrytych kości pochodziło od bobrów. Zdaniem badaczy mieszkańcy osady wyrabiali z nich sadło do lampek, a także wykorzystywali futra tych zwierząt. Wśród odkrytej ceramiki były też fragmenty pochodzące z terenów dzisiejszych Węgier.

Jacek Kabaciński
Wytwórcy toporów sprzed 11 000 lat

Doktor Kabaciński i topory sprzed 11 tysięcy lat

W Krzyżu Wielkopolskim, w stawie wykopanym w starorzeczu Noteci odkryto topory z poroża jelenia i łosia oraz odpady produkcyjne z procesu ich wytwarzania. Prawdopodobnie około 10 600 lat temu istniała w tym miejscu niewielka osada ludności zbieracko–łowieckiej. Ilość toporów jest wciąż nieokreślona. Tylko w ostatnim sezonie archeolodzy znaleźli na 6 m. kw. ponad 100 ich fragmentów. Wśród znalezisk są też narzędzia krzemienne związane z obróbką kości, a także niezwykła „laska”, o wyglądzie ptaka, zapewne magiczne berło, datowane na 8150 +/- 100 BP (czyli około 8200 lat temu – WP). Czytaj też Mezolityczny warsztat z Krzyża Wielkopolskiego.

Marcin Wołoszyn
Zanim Skrzetuski poznał Bohuna – średniowieczne pogranicze polsko-ruskie w badaniach archeologicznych
Doktor Wołoszyn przedstawił międzynarodowy projekt badawczy, którego celem jest prezentacja znalezisk z polskiego wschodniego pogranicza na europejskim tle. W skład projektu wchodzą specjaliści z IAE, Uniwersytetu Rzeszowskiego, Lipska, Akademii Nauk Białorusi, Chorwacji i Serbii. Jest to wciąż tematyka słabo rozpoznana. Większość informacji związanych z np. Grodami Czerwińskimi jest nieznana, bądź niepublikowana, głównie z powodów politycznych.

Mateusz Bogucki
Nie tylko Chrobry i Mieszko, czyli ile jest najstarszych monet polskich?

Doktor Bogucki i denary Bolesława Chrobrego

Mateusz Bogucki przedstawił proces powstania monet naśladowczych w średniowieczu, oraz ich los w późniejszych czasach. W XIX wieku Lelewel uznał takie monety za bezwartościowe dla studiów nad numizmatyką pierwszych lat istnienia państwa Polskiego. Okazuje się jednak, że występowały one bardzo często, głównie w skarbach. Są to głównie kopie denarów Ottona i Adelajdy – najpopularniejszej monety w tamtych czasach. Monety naśladowcze zdradzają się bardzo prosto, np. poprzez zamianę liter na rysunek podobny literze. Do takich sytuacji dochodziło najpewniej, gdy mincerz nie znał języka, z którego pochodziła moneta i kopiował „bez sensu” to co widział. Łącznie istnieje około 11 tysięcy monet naśladowczych z okresu panowania Bolesława Chrobrego, które z pewnością pochodzą z terenów Polski. Zbiór ten tworzą m.in. grupa monet z Wielkopolski, pens „Pana na Kujawach” (moneta naśladowcza króla angielskiego), czy płocki denar Miecława (znany z dwóch skarbów).

Zbigniew Kobyliński
Słowianie nad Łabą. Polsko-niemieckie badania wykopaliskowe w latach 2007-2009

Profesor Kobyliński prezentuje znaleziska z Rosenhof

Tematem referatu były badania ratunkowe w grodzisku w Rosenhof (niemiecki land Saksonia-Anhalt). Stanowisko to zostało w znacznym stopniu zniszczone w XIII wieku podczas budowy wałów przeciwpowodziowych, które wkrótce mają zostać przebudowane. Profesor Kobyliński przypisuje gród prawdopodobnie plemieniu Wieletów. Po trzech sezonach wykopaliskowych ustalono, że gród otoczony był wielokrotnie naprawianą fosą. Wnętrze chronione było wałem drewniano–ziemnym wzmocnionym regularnymi słupami. Archeolodzy odkryli także słabo zachowane doły posłupowe, które kiedyś były fragmentami bramy. Wewnątrz grodu znajdowało się parę dużych budynków, w których odkryto pozostałości kory brzozowej służącej jako wyściółka. Unikalnym znaleziskiem był piec kopułowy. Znaleziona na stanowisku ceramika datuj je na przełom IX i X wieku, co jest dość zaskakujące, gdyż w tym samym czasie istniał w pobliżu niemiecki gród strażniczy. Chociaż stanowisko w Rosenhof zostało opuszczone szybko (w domach archeolodzy znaleźli całe naczynia), to nie nosi jakichkolwiek śladów celowych zniszczeń. Dzięki archeologii lotniczej w odległości około kilometra od stanowiska odkryto cmentarzysko kurhanowe, które będzie badane w następnych latach ekspedycji.

Urszula Sowina
Woda i ludzie w mieście późnośredniowiecznym i wczesnonowożytnym
Doktor Sowina przedstawiła rolę wody w życiu społecznym. Zaznaczyła, że kontrola wody była tak naprawdę kontrolą nad miastem. Jednak dbałość o dobro publiczne, w tym kontekście, pojawiła się dopiero w późnym średniowieczu, wcześniej była dobrowolną jałmużną. Cieki wodne odgrywały bardzo ważną rolę energetyczną w tamtych czasach. Młyny wodne umożliwiały wytworzenie mąki czy piwa, były używane w tartakach, a także w garbarniach. Jako historyk, doktor Sowina, w swojej pracy, bardzo ceniła uzyskane świadectwa archeologiczne, ale zajmowała się również badaniem źródeł tekstowych, ikonograficznych i analizą współcześnie istniejących urządzeń wodnych.

Tekst i zdjęcia Julia Chyla.

W lutym w odrębnych tekstach omówimy szerzej referaty: Zbigniew Kobyliński, Otto Braasch, Louis Daniel Nebelsick, Krzysztof Misiewicz, Tomasz Herbich, Dariusz Wach „Neolityczna świątynia na Dolnym Śląsku: kompleksowe rozpoznanie niedestrukcyjne i weryfikacja wykopaliskowa w roku 2009”, Bogusław Gediga „Halsztackie centrum kulturowe pod Wrocławiem – nowy obraz wczesnej epoki żelaza w Polsce Zachodniej” oraz Andrzej Buko, Iwona Sobkowiak-Tabaka „Nieznany epizod początków państwa Polskiego. Kim byli wojownicy z Bodzi?”

Czytaj też: O czym mówiono na konferencji PAN (cz. I)