Weryfikacja osiedli nawodnych mikroregionu jezior Orzysz i Wylewy z powietrza, lądu i spod wody

Koło Naukowe Archeologii Podwodnej
Anna Bucholc, Bartłomiej Kujda

Streszczenie

Artykuł przedstawia wyniki projektu naukowego „Podwodna, powierzchniowa i lotnicza weryfikacja osiedli nawodnych mikroregionu jezior Orzysz i Wylewy”, zrealizowanego przez Koło Naukowe Archeologii Podwodnej w 2016 roku. Ekipa nurków oraz studentów archeologii przeprowadziła prospekcję podwodną, powierzchniową i lotniczą mikroregionu jezior Orzysz i Wylewy.

1-fot-anna-bucholc

Fot. Anna Bucholc

Projekt badawczy „Podwodna, powierzchniowa i lotnicza weryfikacja osiedli nawodnych mikroregionu jezior Orzysz i Wylewy” został zrealizowany przez Koło Naukowe Archeologii Podwodnej, działające przy Instytucie Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego od kwietnia 2013 roku. Większość członków Koła to certyfikowani nurkowie, lecz także nienurkujący studenci archeologii. Celem projektu było odnalezienie w jeziorach oraz na powierzchni wokół jezior Orzysz i Wylewy reliktów znajdujących się tam osad nawodnych oraz porównanie i aktualizacja wyników przeprowadzonych niegdyś pomiarów z nowymi przeprowadzonymi przy użyciu nowoczesnych metod takich jak pozycjonowanie GPS, przeprowadzenie badań podwodnych i dokumentację podwodną (fotograficzną), a także wykonanie dokumentacji lotniczej fragmentów tych jezior i okalających ich brzegów.

2-fot-anna-bucholc

Fot. Anna Bucholc

W mikroregionie jezior znajdowało się kilka stanowisk archeologicznych. Co najmniej dwa z nich to osiedla nawodne, odkryte i badane przez Johana Heydecka w XIX w. Pierwsze to stanowisko Ostrów 2 nad Jeziorem Wylewy (dawniej Czarne), z którego wyniki nigdy nie zostały opublikowane, a drugie to Skomack Wielki, stanowisko 1, zlokalizowane w Jeziorze Orzysz. Według badań J. Heydecka obszar osiedla to 17x9m – relikty sztucznej wyspy oraz dwie palisady i relikty pomostu o funkcji gospodarczej o wymiarach 6x17m. Jesienią 1993 roku oraz wiosną 1994 roku J.M. Łapo i W. Ossowski przeprowadzili weryfikacyjne badania osiedli nawodnych na wschodnich Mazurach. Pomimo, że stanowisko Jezioro Czarne (obecnie Wylewy) wyraźnie uwidacznia się w terenie, tworząc półwysep „wchodzący” w jezioro, silne zabagnienie terenu nie pozwoliło jednak J.M. Łapo oraz W. Ossowskiemu na dotarcie do reliktów osady. Weryfikacja drugiego stanowiska również zakończyła się niepowodzeniem. (Łapo J.M., Ossowski W., s.128-129).

3-fot-aleksander-kozlowski

Fot. Aleksander Kozłowski

W związku z powyższym celem projektu było dokładne zlokalizowanie osad badanych przez J. Heydecka oraz przeprowadzenie podwodnej prospekcji za pomocą sonaru, sprzężonego z GPS.

Ze względu na warunki pogodowe badania przeprowadzono w maju 2016 roku. W wyniku kwerendy przeprowadzonej w Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz w Berlinie udało się pozyskać XIX mapę w skali 1:25 000 z naniesionymi lokalizacjami stanowisk.

Jezioro Wylewy

Przeprowadzono rozpoznanie podwodne, powietrzne i lądowe osady nawodnej znalezionej przez Heydecka, naniesionej na mapę sztabową wojska pruskiego z 1874 roku. 5 płetwonurków dokonało prospekcji północno-wschodniej części jeziora Wylewy.

4-fot-aleksander-kozlowski

Fot. Aleksander Kozłowski

4 osoby prowadziły prospekcję przybrzeżnej części brzegu jeziora. Przeszukano pas brzegu, pas trzcin oraz pas litoralny. Za pomocą aparatu latającego (drona) dokumentowano obszar z powietrza oraz namierzano kanał wody głębokiej przechodzący przez jezioro Wylewy, który był naniesiony na wcześniej wspomnianej mapie. Z dna jeziora Wylewy pobrano próbki kości określone przez dr A.Gręzak jako bydlęce. Pobrano także próbkę do badania dendrochronologicznego z dna jeziora Wylewy, niestety wynik badań był negatywny ze względu na to, że słoje drewna miękkiego, w tym przypadku olchy, są trudne do zaobserwowania. (M.Krąpiec, T.Ważny, s.196).

Jezioro Orzysz

Ze względu na sporą liczbę uczestników i niewielką ilość czasu przeznaczonego na badania grupa została podzielona na dwa zespoły, z których pierwszy prowadził prospekcję podwodną w wyznaczonej strefie badań w południowej części jeziora Orzysz. Drugi zespół w tym samym czasie, prowadził badania dna zbiornika wodnego przy pomocy sonaru.

5-fot-bartlomiej-kujda

Fot. Bartłomiej Kujda

W wyniku badań podwodnych prowadzonych na głębokości między 1,5 i 3 m dokonano weryfikacji negatywnej, nie udało się odnaleźć śladów osady rusztowej, natomiast na tej głębokości udało się zlokalizować wrak niewielkiej współczesnej jednostki pływającej. Badania prowadzone były na odcinku 500 m metrów między współrzędnymi x: 668289,28 / y: 701559,31, a x:668659,70 / y:701815,96. Udało się także zlokalizować kamieniste wypłycenie w pasie trzcin, gdzie znaleziono dwa kute gwoździe (współrzędne: 53.838089N, 22.060759E). Cała grupa w suchych skafandrach spenetrowała półwysep porośnięty trzcinami, który ze względu na silne zabagnienie terenu nie został przebadany przez J.M. Łapo i W. Ossowskiego w latach 1993–94 w trakcie przeprowadzanej wówczas weryfikacji osiedli nawodnych na wschodnich Mazurach. Tym razem udało się dokonać prospekcji zarówno od strony wody, jak i lądu. W terenie nie uwidaczniały się żadne konstrukcje. Jedynym znalezionym elementem drewnianym, z którego pobrano próbkę do badania dendrochronologicznego była gałąź olchowa, niedająca możliwości wydatowania.

6-fot-bartlomiej-kujda

Fot. Bartłomiej Kujda

Przeprowadzono także prospekcję powierzchniową południowego pasa przybrzeżnego jeziora Orzysz. W wyniku prospekcji powierzchniowej znalezione zostały dwa kurhany przykryte płaszczem kamiennym: pierwszy (współrzędne: 53,8370850N 22,0654670E) w południowej części łąki przylegającej do jeziora oraz drugi – znaleziony niedaleko brzegu jeziora, w zalesionej części poniżej moreny, który jest potencjalnie zaznaczony na mapie Heydecka (współrzędne: 53,8405990N, 22,0684900E). Znaleziono także skupisko kamieni, które mogłoby wskazywać na istnienie w tym miejscu kurhanu, ale nie stanowiło ono wzniesienia (współrzędne: 53,8348717N, 22,0591930E). Na łące w południowo-wschodniej części jeziora znaleziono kilka anomalii w trawie o prostokątno-kulistym kształcie i ciemnozielonej barwie. Wykonano dokumentację fotograficzną. Na skraju lasu znaleziono głazy ułożone na sobie na kształt prostokątnego muru o wysokości 50–80 cm, w tym miejscu znaleziono jeden fragment ceramiki.

7-fot-bartlomiej-kujda

Fot. Bartłomiej Kujda

Literatura:
Heydeck J., mapa w skali 1:25 000

Łapo Jerzy Marek, Ossowski Waldemar, ‚Weryfikacyjne badania osiedli nawodnych na wschodnich Mazurach przeprowadzone jesienią 1993 roku i wiosną 1994 roku’, Światowit 2 (43), 2000, s. s.128-129

Krąpiec Marek, Ważny Tomasz, ‚Dendrochronologia, podstawy metodyczne i stan zastosowania badań w Polsce’, Światowit 39, 1994, s. 196