Wielki gród z góry Chełmo

Dzięki zdjęciom lotniczym oraz analizie pomiarów LiDAR ALS grupa badaczy pod kierownictwem dr. Jerzego Sikory z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego zidentyfikowała nieznane dotąd wały i fosy na górze Chełmo (woj. łódzkie). Nowe odkrycia czynią tamtejsze grodzisko największym na terenie Polski Centralnej i jednym z większych w skali kraju.

Żarnów

Żarnów. Pomiary magnetyczne. Fot. J. Sikora

W 2013 roku Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich Oddział w Łodzi przeprowadziło program badawczy „Badania nieinwazyjne grodzisk wczesnośredniowiecznych w Polsce Centralnej”, dofinansowany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach V Priorytetu „Ochrona zabytków archeologicznych”, koordynowanego przez Narodowy Instytut Dziedzictwa.

W ramach programu kierowanego przez Jerzego Sikorę przebadano sześć obiektów: w Chełmie, Rękoraju, Rozprzy, Starych Skoszewach, Szydłowie i Żarnowie. Wszystkie obiekty były już wcześniej przedmiotem badań o różnym zakresie, od niewielkich prac ratowniczo–sondażowych (jak w Chełmie czy Szydłowie), po większe, stacjonarne i wielosezonowe programy badawcze (jak w Rękoraju, Rozprzy i Starych Skoszewach).

– Mimo że były one względnie dobrze rozpoznane, udało nam się uzyskać zupełnie nowe, ważne informacje dotyczące nie tylko samych grodzisk, ale przede wszystkim ich otoczenia. Zidentyfikowaliśmy nieznane wcześniej elementy obwodów obronnych, drogi, groble, rozpoznaliśmy zasięg towarzyszących grodom osad. Wszystkie te dane posłużą do kompleksowej rekonstrukcji krajobrazu archeologicznego – opowiada dr Sikora.

Chełmo

Grodzisko na Górze Chełmo. Numeryczny Model Terenu na podstawie pomiarów LiDAR ALS wykonanych w ramach programu ISOK

Badania opierały się w całości na metodach nieinwazyjnych. Piotr Wroniecki wraz z zespołem przeprowadził prospekcję magnetyczną oraz profilowanie elektrooporowe. Piotr Kittel z Katedry Geomorfologii i Paleogeografii Uniwersytetu Łódzkiego przeprowadził badania zawartości fosforu w gruncie oraz rozpoznanie geomorfologiczne i geologiczne otoczenia grodzisk. Wiesław Stępień wykonał serie zdjęć lotniczych zarówno samych grodzisk, jak i ich otoczenia.

Ponadto naukowcy przeprowadzili szczegółowe badania powierzchniowe z rejestracją rozkładu materiału na powierzchni, które pozwoliły na obserwację procesów osadniczych zarówno w aspekcie przestrzennym, jak i czasowym. Wszystkie przeprowadzone prace pozwoliły bez wbicia łopaty pozyskać zupełnie nowe, istotne informacje na temat funkcjonowania grodzisk oraz towarzyszących im obiektów.

Bardzo interesujące okazały się wyniki badań w Chełmie. Grodzisko położone jest w trudnym, zalesionym terenie na szczycie najwyższego naturalnego wzniesienia regionu łódzkiego, czyli sięgającej 323 m.n.p.m. Góry Chełmo. Rozległy obiekt był poddawany sondażowo–ratowniczym badaniom wykopaliskowym przez Janinę Kamińską w latach 50. XX wieku, kiedy to ustalono okres jego funkcjonowania na X-XIII wiek. Badania miały jednak niewielki zasięg.

W 2013 r. roku archeolodzy zaczęli badania od wykonania zdjęć lotniczych oraz analizy pomiarów LiDAR ALS wykonanych w ramach ogólnopolskiego programu ISOK. Działania te pozwoliły na zidentyfikowanie nieznanych wcześniej linii obronnych – wałów i fos, pozytywnie zweryfikowanych później w terenie.

Żarnów_wyniki

Żarnów. Wyniki pomiarów magnetycznych na podkładzie ortofotografii wykonanej ze zdjęć lotniczych Wiesława Stępnia

– Po tym wstępnym etapie badań okazało się, że mamy do czynienia z największym pod względem obszaru grodziskiem Polski Centralnej i jednym z większych w skali kraju. Zamknięta siedmioma liniami wałów (z których część obejmowała pełen obwód, pozostałe miały charakter odcinkowy) przestrzeń grodziska osiągała powierzchnię ponad 11 ha. Obiekt był więc wielokrotnie większy od najważniejszych ośrodków w regionie: Łęczycy, Sieradza i Rozprzy – opowiada dr Sikora.

Badania geofizyczne wykonano na ułamku powierzchni grodziska (objęły 3 ha powierzchni). Wykazały one, że struktura przestrzenna wnętrza grodu była jeszcze bardziej złożona, niż sugeruje to zachowana obecna forma terenowa. Udało się zarejestrować anomalie sugerujące istnienie dodatkowych, wewnętrznych podziałów przestrzeni oraz dróg, komunikujących poszczególne człony warowni.

Badania fosforowe objęły tylko część przestrzeni zamkniętej wałami grodziska, ale wykazały znaczną zawartość związków fosforu w gruncie, co wskazuje na dużą intensywności procesów osadniczych.

– Wydaje się więc, że olbrzymia powierzchnia zamknięta wałami, była wykorzystywana gospodarczo przez grupę stałych mieszkańców. Sądzimy, że nie był to obiekt niezamieszkany, a raczej tętniący życiem, ważny ośrodek osadniczy, wokół którego koncentrowały się liczne osady otwarte, zarejestrowane w trakcie badań Archeologicznego Zdjęcia Polski. Bez wątpienia grodzisko chełmskie wymaga dalszych badań, zarówno nieinwazyjnych, jak i wykopaliskowych, które pozwoliłyby na uściślenie jego chronologii i wyjaśnienie szeregu związanych z nim tajemnic. Być może pozwoliłyby one zweryfikować hipotezy niektórych badaczy zaliczających obiekt do grona obiektów o charakterze kultowym, jakie znane są z obszaru Gór Świętokrzyskich. Potwierdzona badaniami fosforowymi intensywność wykorzystywania wnętrza grodziska zdaje się świadczyć o tym, że tego rodzaju próby wytłumaczenia tajemnicy Góry, są zbyt uproszczone – tłumaczy Jerzy Sikora.

Rozprza

Rozprza. Zdjęcie lotnicze grodziska Fot. Wiesław Stępień)

Szczególnie ciekawe są także wyniki prac przeprowadzonych w Rozprzy. Po badaniach A. Chmielowskiej z lat 60. XX wieku obiekt postrzegano jako założony w IX wieku i trwający aż do XIV stulecia niewielki, pierścieniowaty gródek. Jego wewnętrzna średnica miała wynosić około 18 m, otoczony był wałem, który w późniejszym okresie funkcjonowania, już w ramach państwa Piastów otoczono fosą o szerokości ok. 12 m i dodatkowym wałem zewnętrznym. W XIII wieku obiekt stał się siedzibą kasztelańską. Gródek otaczać miały osady otwarte rozłożone na czterech piaszczystych wyniesieniach, („kępach”). W XIV wieku został on przekształcony na tzw. gródek stożkowaty – wnętrze dziedzińca nadsypano piaskiem i gliną tworząc platformę, na której posadowiony był dwór, należący już wówczas do prywatnych właścicieli obiektu – przedstawicieli szlacheckiego rodu Niegodziców.

Już analiza zdjęć lotniczych, które wykonał wiosną 2013 r. Wiesław Stępień, pozwoliła na postawienie nowych pytań dotyczących formy przestrzennej obiektu. Zdjęcia ujawniły obecność bezpośrednio na południe od zewnętrznego wału drugiego członu założenia grodowego. Dalszych argumentów dostarczyły wyniki prospekcji geofizycznej oraz pomiary geodezyjne. Wskazały one istnienie silnie zniwelowanego, podkowiastego wału, który przylegał do grodu od południa, tworząc klasyczny układ dwuczłonowy. Kolejnym argumentem był rozrzut materiału powierzchniowego. Koncentrował się on wyłącznie na obszarze grodziska wraz z nowo odkrytym, południowym członem. Całe założenie miało powierzchnię 1,3 ha i w pełni odpowiadało rozmiarom kasztelańskich grodów dawnej prowincji łęczyckiej (później księstw łęczyckiego i sieradzkiego).

– Specyfika badań nieinwazyjnych nie pozwala na pewne określenie chronologii drugiego członu grodziska. Choć, analizując materiał powierzchniowy, można postawić tezę, że funkcjonował on w XI-XIII wieku. Precyzyjne ustalenie chronologii obiektu będzie możliwe tylko po przeprowadzeniu badań wykopaliskowych połączonych z wykonaniem datowań bezwzględnych metodą radiowęglową i dendrochronologiczną oraz uzupełnionych o analizy paleoekologiczne – mówi dr. Sikora.

Niezwykle interesującym aspektem badań w Rozprzy było rozpoznanie skomplikowanego układu subkopalnych paleokoryt w dnie doliny rzeki Luciąży, w której zlokalizowano gród. Okazało się, że badania magnetyczne, zastosowane przede wszystkim dla rozpoznania struktur archeologicznych, przynoszą szereg informacji dotyczących struktur geologicznych, przydatnych dla rekonstrukcji dawnego środowiska geograficznego.

Zespół badający grodziska Polski Centralnej w 2013 r. planuje kontynuowanie programu i objęcie nim kolejnych obiektów.

Wyniki badań zespołu są prezentowane na specjalnie stworzonej stronie internetowej: snap.uni.lodz.pl/grody/

Podsumowaniem dotychczasowych prac będzie wykład otwarty wygłoszony 19 grudnia 2013 r. w budynku Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, na ul. Uniwersyteckiej 3, o godz. 16.00. Zapraszamy wszystkie osoby zainteresowane przeszłością regionu łódzkiego oraz badaniami nieinwazyjnymi grodzisk.

NędzaUjdzie w tłumieŚrednieDobreBardzo dobreRewelacja (Oddanych głosów: 23, średnia ocen: 5,78 na 6)
Loading...