Migracje tworzyły Europę

Największe jak dotąd badania genetyczne prehistorycznych mieszkańców środkowej Europy pokazują ogromną rolę migracji w najstarszych dziejach naszego kontynentu.

JGU

To nie scena z filmu science-fiction. Tak poznaje się przeszłość w XXI w. „Kosmiczne” stroje pracowników laboratorium Johannes Gutenberg Universitaet w Moguncji mają zapobiec zanieczyszczeniu prehistorycznego DNA. Fot. Thomas Hartmann, JGU

W najnowszym wydaniu prestiżowego „Science” ukazały się dwie prace, które dają nam wiele ciekawych informacji o wydarzeniach rozgrywających się w środkowej Europie 7500-3500 lat temu, a więc w pierwszych mileniach po pojawieniu się na naszym kontynencie przybyłych z Bliskiego Wschodu rolników.

Jaskinia łowców i rolników

Pierwsza praca poświęcona była ludzkim szczątkom z jaskini w odkrytej niecałą dekadę temu jaskini Blätterhöhle niedaleko Hagen w Wesfalii (Niemcy). Archeolodzy znaleźli w niej szkielety 29 osób. Część pochowano tutaj około 9200-8300 lat p.n.e., a więc na długo przed pojawieniem się w Europie rolnictwa, gdy w Europie żyli wyłącznie łowcy-zbieracze. Większość grobów pochodziła jednak z lat 4000-2900 p.n.e.

Naukowcy z Niemiec, Wielkiej Brytanii i Kanady przeprowadzili badania izotopowe i genetyczne szczątków. Jaskinia nadawała się do tego doskonale, gdyż dzięki chłodnemu i suchemu mikroklimatowi udało się uzyskać DNA mitochondrialne aż 25 pochowanych w jaskini osób, w tym pięciu z wcześniejszego okresu.

Badania genetyczne przyniosły sporą niespodziankę. Okazało się bowiem, że zmarli z późniejszego okresu tworzą dwie genetyczne grupy. Ośmiu z nich miało geny charakterystyczne dla rolników, czego badacze się spodziewali, ale geny aż 12 osób zdecydowanie bardziej przypominały DNA dawnych łowców. Prawdziwą sensację przyniosły jednak analizy izotopowe. Okazało się bowiem, że te dwie grupy różnią się nie tylko genami, ale również dietą. Genetyczni rolnicy jedli sporo zwierząt hodowlanych podczas gdy w diecie genetycznych łowców ogromną rolę grały chociażby ryby.

Zdaniem naukowców oznacza to, że przez ponad 2000 lat łowcy-zbieracze i rolnicy żyli w tym rejonie obok siebie. To, że dzielili jedno miejsce pochówków, oznacza, że najpewniej musieli mieć ze sobą kontakt.

To pokazuje, że przybycie rolników z Bliskiego Wschodu nie oznaczało nagłego końca pierwotnych europejskich społeczności łowieckich. Funkcjonowały one jeszcze bardzo długo nim całkowicie wymarły bądź przejęły styl życia przybyszów, co stało się w środkowej Europie około 5000 lat temu. Tymczasem dotąd badania archeologiczne dostarczały bardzo nielicznych śladów na obecność w środkowej Europie łowców po przybyciu rolników około 7500 lat temu.

Naukowcy ustalili też, że czasami kobiety łowców wiązały się z rolnikami, nie zauważyli jednak przepływu genów w drugą stronę. Jednak te przypadki mieszania się nie były zbyt częste.

Dr Adam Powell, genetyk populacyjny z Johannes Gutenberg Universitaet Mainz w Niemczech, tłumaczy, że ani łowców-zbieraczy, ani rolników nie można uznawać za wyłącznych przodków współczesnych mieszkańców środkowej Europy. – Europejskie dziedzictwo to mieszanka obu tych populacji, a pytaniem jest jak do tego doszło – mówi. Bo choć łowcy-zbieracze ostatecznie zniknęli, to wielu rolników miało ich wśród swoich przodków.

Wielkie migracje

Trochę więcej światła na wydarzenia w prehistorycznej Europie rzuca drugi artykuł opublikowany w najnowszym „Science”. Jest on podsumowaniem kilku lat badań genetycznych prehistorycznych szczątków z niemieckiego landu Saksonia-Anhalt.

Jak podkreśla dr. Wolfgang Haak z University of Adelaide są to jak dotąd najbardziej szczegółowe i największe tego typu badania w Europie.

Naukowcy uzyskali DNA mitochondrialne od 364 prehistorycznych mieszkańców Saksonii-Anhalt z ponad 20 stanowisk archeologicznych z lat 5500-1550 p.n.e. Jak na badania genetyczne dawnego DNA jest to ogromna liczba, bo zazwyczaj naukowcy mają do dyspozycji nie więcej jak kilkadziesiąt próbek.

– Skupienie się na małym, ale bardzo ważnym geograficznie obszarze pozwoliło nam stworzyć pozbawiony luk zapis i bezpośrednio zaobserwować zmiany genetyczne zachodzące 7500-3500 lat temu, a więc od pierwszych rolników po wczesną epokę brązu – tłumaczy Haak.

Szczątki, z których pobierano próbki, były powiązane z określonymi kulturami materialnymi, co pozwalało badaczom stworzyć genetyczny obraz populacji właściwych dla poszczególnych kultur.

Ma to ogromne znaczenie, gdyż jednym z największych problemów archeologów jest rozstrzygnięcie, czy zmiany w kulturze materialnej były efektem migracji ludzi, czy też jedynie rozpowszechnianiem się danego modelu kulturowego.

Prehistoryczne geny ujawniły dramatyczne zmiany populacyjne, które były związane z falami prehistorycznych migracji. Przybycie rolników z Bliskiego Wschodu było zaledwie początkiem wielkich zmian.

– Po umocnieniu się na badanym obszarze społeczności rolniczych miała miejsce dość długa stabilizacja. Potem jednak doszło do nagłych zaburzeń. Z czasem nastąpiło rozmycie genetycznego sygnału pierwszych rolników i zauważamy zaskakujący powrót dawnych łowców-zbieraczy – opisuje zmiany prof. Alan Cooper z University of Adelaide, który kieruje centrum badań nad dawnym DNA.

Wkrótce potem doszło do dwóch wielkich migracji z zachodu i ze wschodu. Co istotne bardzo ściśle wiążą się one z ekspansją kultury pucharów dzwonowatych i kultury ceramiki sznurowej. Badania jasno wskazują, że w tym wypadku zmiany w kulturze materialnej były efektem migracji ludzi, a nie idei.

– Intrygujące jest to, że genetyczne sygnały da się bezpośrednio powiązać ze zmianami w kulturze materialnej, które widać w danych archeologicznych. To fascynujące, obserwować genetyczne zmiany, gdy miała miejsce szeroka ekspansja określonych kultur – mówi prof. Kurt Alt z Johannes Gutenberg-Universität Mainz.

Po tych migracjach, około 3500 lat temu, na miejscu była już większość genetycznych linii współcześnie występujących w tym rejonie.

Jak podkreślają naukowcy, żadna ze zmian, które zauważyli badając geny prehistorycznych ludzi, nie mogła być wykryta w oparciu jedynie o DNA współczesnej populacji.

Wyniki badań ukazały się w Science

Ruth Bollongino, Olaf Nehlich, Michael P. Richards, Jörg Orschiedt, Mark G. Thomas, Christian Sell, Zuzana Fajkošová, Adam Powell, Joachim Burger, 2000 Years of Parallel Societies in Stone Age Central Europe, Science DOI: 10.1126/science.1245049, Published Online October 10 2013

Guido Brandt, Wolfgang Haak, Christina J. Adler, Christina Roth, Anna Szécsényi-Nagy, Sarah Karimnia, Sabine Möller-Rieker, Harald Meller, Robert Ganslmeier, Susanne Friederich, Veit Dresely, Nicole Nicklisch, Joseph K. Pickrell, Frank Sirocko, David Reich, Alan Cooper, Kurt W. Alt, and The Genographic Consortium, Ancient DNA Reveals Key Stages in the Formation of Central European Mitochondrial Genetic Diversity, Science 11 October 2013: 257-261.

Komunikaty prasowe Johannes Gutenberg Universitaet Mainz, University College London, National Geographic, University of Adelaide.

Spodobała ci się ta informacja? Wesprzyj powstawanie serwisu i zostań subskrybentem. Bez pomocy Czytelników Archeowieści znikną. Subskrypcję możesz wykupić np. tutaj

NędzaUjdzie w tłumieŚrednieDobreBardzo dobreRewelacja (Oddanych głosów: 18, średnia ocen: 5,94 na 6)
Loading...