Polscy archeolodzy na tropie porwania sprzed tysiąca lat

Klasztor al-Ghazali w Sudanie Północnym jest dziś miejscem zamieszkanym jedynie przez węże i skorpiony. Kiedyś był jednak słynnym centrum życia religijnego. Ekspedycja Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego i sudańskiego National Corporation for Antiquities and Museums pod kierownictwem dr. Artura Obłuskiego z the Oriental Institute of the University of Chicago rozpoczęła badania, które mają odsłonić jego przeszłość.

al-Ghazali

Klasztor al-Ghazali. Fot. Miron Bogacki

Al-Ghazali to jedno z dwóch znanych założeń sakralnych w średniowiecznej Nubii położonych poza doliną Nilu. Klasztor jest usytuowany w Wadi Abu Dom – czasowo wypełnianą wodą doliną przecinającą pustynię Bayuda, która niegdyś stanowiła najbardziej ruchliwy szlak handlowy w północno-wschodniej Afryce.

– Założenie w al-Ghazali do dzisiaj imponuje rozmachem i jakością wykonania. Nie jest jeszcze jasne, kiedy klasztor zaczął funkcjonować, ale wiadomo że działał do XIII w. W XIX w. spektakularne ruiny przyciągały każdego podróżnika odwiedzającego Sudan. Dzięki temu wiemy, że jeszcze w tym czasie główny kościół klasztorny był zachowany właściwie w całości, łącznie z malowidłami w absydzie – opowiada dr Obłuski.

Niektórzy z odwiedzających nie zadowolili się jedynie opowieściami i opisami swoich wrażeń na temat tego miejsca. Będący na usługach króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV Karl Richard Lepsius kierował wyprawą, która przywiozła do Berlina kilkanaście steli grobowych osób pochowanych na przyklasztornych cmentarzach. Dzisiaj zabytki te znajdują się w Ägyptisches Museum und Papyrussammlung w Berlinie.

Tajemnicza historia rozgrywającą się w murach klasztornych

Dotąd naukowcy uważali, że klasztor ten leżał na odludziu, ale jak się okazuje, nie jest to prawdą. Zaledwie niecałe trzysta metrów od klasztoru znajdują się ruiny osady, które archeolodzy będą chcieli rozpoznać w przyszłym sezonie. Do samej doliny Nilu również nie jest daleko, bo jedynie około 15 km.

Ponadto Wadi Abu Dom, w którym zbudowano klasztor, znajduje się w rzeczywistości na najważniejszym szlaku handlowym antycznej i średniowiecznej Nubii.

Istnieją przypuszczenia, że klasztor może być identyfikowany ze znanym ze źródeł pisanych kościołem świętego Onufrego. Od kilkudziesięciu lat sugeruje się nawet, że było to miejsce, gdzie mogły rozegrać się sensacyjne wydarzenia związane z historią nubijskiego państwa Makuria.

Jeden z piętnastowiecznych arabskich historyków Abu al-Makarim następująco opisuje tę pełną napięcia historię, która rozegrać miała się w XI w.: „(…) [Kościół] nosi imię Świętego Onufrego. Leży on na pustyni [niezachowana nazwa] (…). Salomon, król Nubii, po abdykacji spędzał tutaj czas oddając się Bogu (…). Gdy o sytuacji tej dowiedział się wezyr Amir Badr al-Jamali, wysłał ludzi, którzy mieli porwać króla i przywieźć go do Kairu (…).”

Według arabskiego historyka król Salomon zamieszkał w Kairze w luksusowym domu dekorowanym marmurami, drewnem oraz przepięknymi arrasami Spędził tam rok a niezwykle częste wizyty wspomnianego wezyra, według al-Makarima, miały upływać na filozoficznych rozmowach z nubijskim monarchą. Po roku wezyr upewnił się co do tego, że król chce poświęcić się życiu klasztornemu, a sam król Salomon niespodziewanie zakończył życie…

al-Ghazali_2

Kościół Północny w Ghazali. Fot. Miron Bogacki

Jaka prawda kryje się za tą lakoniczną narracją? Czy aby na pewno Badr al-Jamali, jedna z najpotężniejszych i najbardziej okrutnych postaci swojej epoki ściągnął do Kairu byłego króla południowego sąsiada – Makurii, aby dyskutować o wyższości życia duchowego nad doczesnym? Relacja al-Makarima kryje w sobie zdaje się bardziej dramatyczną prawdę: próbę interwencji egipskiego wezyra w sukcesję tronu makuryckiego. Porwanie króla Salomona miało ułatwić interwencję w wewnętrzne sprawy południowego sąsiada. Jednakże władca nubijski nie ugiął się pod presją wezyra, który de facto sprawował władzę nad całym kalifatem fatymidzkim i był jedną z najpotężniejszych osób w basenie Morza Śródziemnego w owym czasie. Śmierć nubijskiego władcy w dziwny sposób zbiega się z momentem, kiedy wezyr uznał, że nie jest w stanie przekonać go do interwencji w wewnętrzne sprawy Makurii. Według historyków arabskich taki właśnie los spotykał każdego, kto stanął na drodze Badr al-Jamali. Archeolodzy liczą na to, ich badania pozwolą na jednoznaczne rozwiązanie tej zagadki.

Potężna inwestycja na szlaku handlowym

Już pierwszy sezon badań w al-Ghazali okazał się owocny. Archeolodzy przeprowadzili prospekcję geofizyczną i wykonali kilka tysięcy zdjęć z latawca, które pozwoliły przygotować ortofotomapę (zestaw zdjęć zrobionych z powietrza dopasowanych do skali i współrzędnych geograficznych) stanowiska, która obejmuje klasztor, osadę i przyległy cmentarz.

Bartek Wojciechowski, doktorant w Instytucie Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, przygotował dokładny plan stanowiska. Okazało się, że dotychczas publikowane plany zarówno klasztoru jak i głównego kościoła różnią się znacznie od rzeczywistości. Ponadto można już dzisiaj obalić popularną dotychczas tezę o tym, że klasztor był centrum produkcji ceramiki. W jego pobliżu było natomiast wytapiane żelazo, ale sama produkcja nie musiała być związana z obecnością mnichów.

Dr Obłuski zwraca uwagę na skalę inwestycji jaką był klasztor. Dorównuje on wielkością bizantyńskim fundacjom cesarskim, takim jak słynny klasztor Św. Katarzyny na Synaju, będący według historyków jedną z inwestycji cesarza Justyniana, która miała zrujnować skarbiec w Konstantynopolu.

al-Ghazali_3

Rysunek wydrapany na ścianie Kościoła Północnego. Zdjęcie dzięki uprzejmości Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW

To daje nam skalę porównawczą dla potęgi i zasobności Makurii, zapomnianego najpotężniejszego królestwa średniowiecznej Afryki. A Ghazali to tylko jedno z kilkudziesięciu spektakularnych przedsięwzięć królów nubijskich, którzy zbudowali także sieć silnie obwarowanych osiedli wzdłuż całej doliny Nilu od Asuanu po Chartum, z perłą w koronie jaką była stolica królestwa – Stara Dongola.

Główną budowlą założenia klasztornego jest kościół wykonany z perfekcyjnie obrobionych bloków piaskowca (tzw. Kościół Północny), który zdaniem Szymona Maślaka z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej można stawiać w jednym rzędzie z architekturą bizantyńską zarówno pod względem koncepcji jak i jakości wykonania. Elewacja Kościoła Północnego pokryta jest inskrypcjami i rysunkami wydrapanymi w tynku. Te drugie do złudzenia przypominają malowidła ścienne zachowane w innych kościołach na terenie Nubii i być może są kopiami niezachowanej dekoracji malarskiej kościoła.

Przeprowadzone w tym roku wykopaliska przyniosły także niespodziankę w postaci niespotykanego w założeniach klasztornych drugiego kościoła, tzw. „Kościoła Południowego”. Jest to niewielkie założenie z cegły suszonej, posiada jednak wszystkie cechy charakterystyczne dla kościołów nubijskich.

al-Ghazali_4

Kościół Południowy Zdjęcie dzięki uprzejmości Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW

Nad inskrypcjami z Kościoła Północnego pracuje dr Grzegorz Ochała z Zakładu Papirologii, Uniwersytetu Warszawskiego. – To trudna praca – podsumowuje. – Inskrypcje są zachowane znacznie gorzej niż rysunki. Czasami nad kilkoma literami spędzam wiele godzin bez żadnego rezultatu. A niekiedy wystarczy promień światła, który padnie na kilka sekund w odpowiedni sposób i wtedy mogę odczytać cały tekst, który był wcześniej nieczytelny.

Jedną z ciekawszych inskrypcji jest modlitwa „Baranku Boży”. Została ona zapisana po grecku, dając świadectwo, że język ten był używany w średniowiecznej Nubii znacznie dłużej niż na terenach Bizancjum podbitych przez Arabów. Oprócz tego na ścianach wyryte są imiona osób odwiedzających lub przebywających w klasztorze, co ciekawe jedną z nich był syn jednego z XI- lub XII-wiecznych królów nubijskich.

Zagrożenie dla stanowiska

W ocenie archeologów pierwszy sezon wykopalisk zakończył się nadspodziewanie pozytywnymi rezultatami. Udało się rozpoznać kościół – unikatowy w bizantyńskiej architekturze monastycznej – a także odkryto dużą liczbę fragmentów steli grobowych czy inskrybowanych naczyń. Jak podkreślają badacze, jeden tylko sezon sprawił, że Ghazali stało się drugim pod względem obfitości źródłem stel nagrobnych w całej Nubii.

Klasztor jest jednak poważnie zagrożony przez zmieniające się z powodu budowy tamy stosunki wodne. Jak zauważył dr Obłuski, choć uczestniczy w wykopaliskach w Afryce już 15 lat, to po raz pierwszy musiał prowadzić badania w mokrym piasku i mule.

To bardzo poważny problem, gdyż woda powoduje rozpuszczanie się murów z cegły suszonej. Nasiąkają nią też wykonane z kamieni dolne partie murów klasztornych. Następnie latem, kiedy słońce jest najsilniejsze i temperatury sięgają 50°C, kamienie bardzo szybko się wysuszają i zamieniają w pył. Archeolodzy nie pozostawiają wątpliwości. Badania na tym stanowisku to wyścig z czasem

Na podstawie materiału udostępnionego przez Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Autorami oryginalnego tekstu są Artur Obłuski i Zuzanna Wygnańska.

NędzaUjdzie w tłumieŚrednieDobreBardzo dobreRewelacja (Oddanych głosów: 16, średnia ocen: 5,75 na 6)
Loading...