Na tropie rzymskich willi i dawnych fortów – polskie badania nieinwazyjne na Węgrzech (dodany film)

Prawdopodobne pozostałości rzymskich willi wiejskich, a także wiele innych stanowisk z różnych okresów zidentyfikowała grupa polskich archeologów podczas badań nieinwazyjnych na Węgrzech.

1 - Prospekcja powierzchniowa na węgierskich polach - fot. S. Rzeźnik

Prospekcja powierzchniowa na węgierskich polach. Fot. S. Rzeźnik

Polacy prowadzili prace w ramach warsztatów będących głównym etapem międzynarodowego projektu badań nieinwazyjnych „Workshop for Reading Past and Present Landscapes in Central Europe”, w którym uczestniczą również naukowcy z Czech, Słowacji i Węgier.

Celem warsztatów, które odbyły się w październiku ubiegłego roku na Węgrzech, było przeprowadzenie zintegrowanych badań nieinwazyjnych na rozległym obszarze z wykorzystaniem współcześnie i powszechnie dostępnych urządzeń oraz technik pomiarów GPS, systemów GIS, geofizyki, teledetekcji i fotografii lotniczej, a także statystycznych metod analizy zebranych danych. Oprócz badań w trakcie warsztatów miał też miejsce panel dyskusyjny w celu wymiany doświadczeń w badaniu krajobrazów historycznych różnymi dostępnymi metodami naukowymi.

Film złożony z materiałów nakręconych przez uczestników warsztatów zawierający również ujęcia wykonane ze zdalnie sterowanego multicoptera. Film zrealizował dzięki pieniądzom z grantu wyszehradzkiego Stanisław Rzeźnik z firmy Archeomap przy współudziale filmowca, Jakuba Zakrzewskiego. Materiał prezentuje szerokie spektrum tematów i metod obecnych podczas warsztatów, wliczając prospekcję powierzchniową, prospekcję geofizyczną, zdjęcia lotnicze, wykłady, badania na obszarze willi rzymskich i osady obronnej z epoki brązu

Korzystając z doświadczeń krajów Europy Centralnej, w tym polskiego programu lokalizowania i inwentaryzacji stanowisk – Archeologicznego Zdjęcia Polski – węgierscy badacze podjęli próbę wypracowania nowej metody badawczej, która byłaby standardem stosowanym na obszarze całych Węgier. U podstawy jej założeń stoi kilka warunków, wśród których na pierwszym miejscu stoi oszczędność czasu i kosztów, możliwość badania rozległych obszarów w oparciu o ujednoliconą rozdzielczość metodycznej prospekcji oraz oparcie w technologii GIS i GPS.

2 - Wstępne oględziny materiału powierzchniowego - fot. A. Olasz

Wstępne oględziny materiału powierzchniowego. Fot. A. Olasz

– Jako podstawę badań wybrano prospekcję powierzchniową, która dosyć dobrze sprawdza się na terenach rolniczych, zwłaszcza po żniwach. Należy pamiętać, że ponad 55 proc. powierzchni Węgier znajduje się pod uprawą, stąd zważając na dużą liczbę stanowisk i dostępnego terenu można uznać, iż ogromne ilości archeologicznych informacji o przeszłości leżą wprost na powierzchni – mówi Gábor Mesterházy z Uniwersytetu im. Loránda Eötvösa w Budapeszcie, koordynator projektu po stronie węgierskiej.

– Większość informacji o stanowiskach archeologicznych w naszym kraju pochodzi z niestety zarzuconego ogólnowęgierskiego programu badań powierzchniowych Magyarország Régészeti Topográfiája, który prowadzono w latach 60.-90. XX w. Dzięki niemu, zidentyfikowano ok. 10 tys. stanowisk na mniej niż 12% powierzchni kraju – dodaje Máté Stibrányi z Węgierskiego Muzeum Narodowego – Centrum Ochrony Dziedzictwa Narodowego.

Stibrányi i Mesterházy podjęli się zadania stworzenia i testowania metod badań powierzchniowych, jednakże z zastosowaniem współczesnych systemów nawigacji satelitarnej i informacji geograficznej. – W oparciu o krajowe systemy kartograficzne (EOTR i EOV) skonstruowano wirtualną siatkę poligonów, zorientowaną w liniach osi geograficznych, którą wgrano w ręczne urządzenia GPS. Każdy poligon przemierzany jest w regularnych odstępach przez cztery osoby, które zaznaczają miejsca występowania znalezisk o charakterze archeologicznym i widocznych zjawisk przestrzennych na powierzchni. Znaleziska są zbierane i dokładnie katalogowane z odniesieniem m.in. do poligonów, kolejności linii przejścia i operatora urządzenia GPS. Dzięki temu, możliwe jest zebranie danych, które po wgraniu w środowisko GIS można opracowywać metodami statystycznymi. Pozwala to m.in. na wydzielenie miejsca zagęszczenia znalezisk, czyli potencjalnego stanowiska, czy tworzenie profilów chronologicznych zebranego materiału w oparciu o kolejny etap opracowania, czyli analizę materiałową – fragmentów ceramiki, narzędzi krzemiennych, przedmiotów metalowych, itd. – wyjaśniają naukowcy.

3 - Fotografia lotnicza z zastosowaniem oktokoptera i latawca flowform - fot. A. Olasz i M. Stibrányi

Fotografia lotnicza z zastosowaniem oktokoptera i latawca. Fot. A. Olasz i M. Stibrányi

Metoda była testowana po raz pierwszy przez dwa tygodnie września 2012 w rejonie Polgár (północno-wschodnie Węgry) na terenie z częściowo rozpoznanymi stanowiskami. Udało się pozytywnie zweryfikować możliwość rozdzielania gęstości materiału i poszczególnych okresów chronologicznych w obrębie stanowisk. W październiku 2012 podczas międzynarodowych warsztatów „Workshop for Reading Past and Present Landscapes In Central Europe” metodę testowano przez tydzień w rejonie doliny Sárvíz (środkowe Węgry), w pobliżu miejscowości Sárszentágota, Felsökörtevélyes i Sárbogárd.

– Obszar wybrano ze względu na występowanie stanowisk od okresu pradziejowego do czasów średniowiecznych. Stanowiska są tu uchwytne w postaci typowych powierzchniowych skupisk artefaktów (głównie skupisk fragmentów naczyń ceramicznych) oraz dzięki danym teledetekcyjnym (czyli wyróżnikom wegetacyjnym i glebowym). Prospekcję powierzchniową przeprowadzono na wirtualnie wyznaczonym poligonie o wymiarach 4 x 6 km, podzielonym na mniejsze jednostki badawcze. W tydzień udało się przebadać ok. 13 km kwadratowych, na których uchwycono do tej pory nieznane stanowiska archeologiczne – opowiada archeolog Stanisław Rzeźnik z firmy Archeomap.

– Należy pamiętać jednakże o ograniczeniach płynących z prowadzenia ekstensywnych badań, gdzie idących równolegle badaczy rozdziela odległość kilkunastu metrów lub więcej. Jest to niewątpliwie duża różnica między systemem polskim a rozwijanym przez stronę węgierską. Podstawowym celem AZP jest inwentaryzacja stanowisk, a zatem prospekcja ekstensywna jest całkowicie wystarczająca, podczas gdy model węgierski zakłada możliwie najszersze wstępne rozpoznanie obszarów następnie uchwytne metodami statystycznymi w obrębie jednostek badawczych – tłumaczy dr Przemysław Dulęba z Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, który przybliżał założenia AZP podczas warsztatów.

4 - Zdjęcie lotnicze prospekcji magnetycznej na osadzie z epoki brązu - fot. J. i M. Piszowie

Zdjęcie lotnicze prospekcji magnetycznej na osadzie z epoki brązu. Fot. J. i M. Piszowie

Jako drugi poziom prospekcji przeprowadzono dodatkowe badania w miejscach wskazanych przez wstępne rozpoznanie powierzchniowe. Rozszerzeniem pierwotnej metody była prospekcja lotnicza i analizy danych teledetekcyjnych, którymi zajęli się związani z archeologią lotniczą członkowie projektu z Polski – Joanna i Michał Piszowie.

– Dzięki zastosowaniu platformy do wykonywania zdjęć lotniczych AeroSurveyor1, wynoszonej za pośrednictwem latawca, w ciągu kilku dni wykonaliśmy prospekcję lotniczą w kilku miejscach , w tym domniemanego przebiegu rzymskiej drogi, w pobliżu fortu z epoki brązu oraz miejscach, gdzie materiał powierzchniowy sugeruje istnienie w przeszłości willi rzymskich – wyliczają badacze.

Kolejnym etapem badań, była prospekcja geofizyczna z zastosowaniem magnetometru transduktorowego, przeprowadzona przez polskich archeologów Piotra Wronieckiego i Marcina Jaworskiego oraz geofizyka Martin Krajňáka z Uniwersytetu Komeńskiego w Bratysławie.

5 - Osada obronna z epoki brązu - wynik prospekcji magnetycznej - Autor P. Wroniecki, M. Jaworski M. Krajňák

Osada obronna z epoki brązu – wynik prospekcji magnetycznej. Il. P. Wroniecki, M. Jaworski M. Krajňák

– Prospekcję przeprowadzono w siatce poligonów badawczych o położeniu zdefiniowanym dzięki statycznemu systemowi GPS. Wykonano ją w czterech miejscach, w tym w miejscu występowania fragmentów ceramiki, wskazujących na istnienie w przeszłości zabudowy z okresu rzymskiego oraz na obszarze znanego wcześniej założenia obronnego (tzw. hillfort) z epoki brązu. Prospekcja, zwłaszcza na obszarze z epoki brązu przyniosła dobre rezultaty, pozwalające wyróżnić pojedyncze zaburzenia stratygraficzne, które mogą być wkopami i liniowe anomalie utożsamiane z fortyfikacjami założenia. Udało się też uchwycić prawdopodobne wejście w obręb założenia. Szczególnie interesujące są równoległe liniowe anomalie kontynuujące się poza przebadanym obszarem, zwłaszcza że w tym miejscu zaobserwowano prospekcją lotniczą wyróżnik wegetacyjny” – mówi Wroniecki.

Na podstawie zebranych danych można również poczynić obserwacje dotyczące osadnictwa rzymskiego. Na dwóch obszarach objętych badaniami magnetycznymi uchwycono liniowe anomalie wskazujące na istnienie założeń architektonicznych, które na bazie analizy materiału powierzchniowego, w tym fragmentów terra sigillata, zostały zinterpretowane jako pozostałości z czasów rzymskich.

– Najprawdopodobniej są to pozostałości dużych obiektów o charakterze wiejskim (villae rusticae), które funkcjonowały przynajmniej w II w. n.e. Ich rozmiary wskazują na istnienie zabudowy o skali być może podobnej do odkrytych na terenie Pannonii willi w Nemesvámos-Balácapuszta czy Parndorf – uważa dr Agnieszka Tomas z IA UW, biorąca udział w warsztatach jako specjalista w dziedzinie osadnictwa rzymskiego.

prospekcją lotniczą i geofizyczną - fot. S. Rzeźnik

Rozszerzenie „powierzchniówek” prospekcją lotniczą i geofizyczną. Fot. S. Rzeźnik

Zebrane dane są wynikiem systematycznych badań terenowych. Można obecnie mówić o powodzeniu testów rozwijanej metody i jej integracji z innymi technikami nieinwazyjnymi. Po opracowaniu materiału powierzchniowego zebrane dane, dzięki analizie przestrzennej, pozwoliły wydzielić obszary z występowaniem materiału z różnych okresów. Na przebadanym obszarze zaobserwowano materiał pochodzący z chalkolitu, epoki brązu, żelaza, okresu rzymskiego, czasów awarskich i arpadzkich oraz średniowiecza. Dzięki zintegrowanemu podejściu do badań powierzchniowych pogłębiono wiedzę na temat przebadanego obszaru w dolinie rzeki Sárvíz.

Obecnie trwa opracowanie wyników owocujące kolejnymi publikacjami, które ukazywać się będą systematycznie na stronie projektu: readinglandscapes.eu.

– Metodę i projekt prezentowano na konferencji sprawozdawczej Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego za rok 2012. Partnerzy węgierscy prezentowali ją na wewnętrznych seminariach ELTE i HNM. Przyjęty został również referat na 10th International Conference on Archaeological Prospection 2013 odbywającą się w Wiedniu na przełomie maja i czerwca. Na stronie projektu dostępny jest film węgierskiej telewizji M1, której ekipa towarzyszyła badaniom. Do końca lutego pojawi się również wyprodukowany przez Archeomap film dokumentalny o badaniach na Węgrzech – informuje Marcin Jaworski, koordynator projektu po stronie polskiej.

7 - Wyniki badań powierzchniowych - aut. G. Mesterházy i M. Stibrányi

Wyniki badań powierzchniowych – aut. G. Mesterházy i M. Stibrányi (A – trasy operatorów ręcznych GPS-ów, B – znaleziska neolityczne, C – epoka brązu, D – okres rzymski, E – okres awarski, F – okres arpadzki, G – późne średniowiecze)

Warsztaty, finansowane przez Międzynarodowy Fundusz Wyszehradzki, zebrały partnerów z Czech, Polski, Słowacji i Węgier. Wśród uczestników znaleźli się naukowcy z Uniwersytetu im. Loránda Eötvösa w Budapeszcie (HU), Węgierskiego Muzeum Narodowego – Centrum Ochrony Dziedzictwa Narodowego (HU), Uniwersytetu Komeńskiego w Bratysławie (SK), Instytutu Archeologii Czeskiej Akademii Nauk (CZ), Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego (PL) i firmy Archeomap (PL), bezpośredniego beneficjenta grantu wyszehradzkiego. Międzynarodowy zespół rozważa stworzenie drugiej edycji warsztatów, które mogłyby odbyć się na jesieni bieżącego roku w którymś z innych krajów grupy wyszehradzkiej.

9 - Partnerzy projektu

Szczegółowe informacje na temat inicjatywy znajdują się na oficjalnej stronie internetowej i profilach: www.readinglandscapes.eu
http://www.facebook.com/reading.landscapes.1
http://www.facebook.com/pages/Workshop-for-Reading-Past-and-Present-Landscapes-in-Central-Europe/454395374583329

NędzaUjdzie w tłumieŚrednieDobreBardzo dobreRewelacja (Oddanych głosów: 5, średnia ocen: 6,00 na 6)
Loading...