Gród, klasztor, cmentarz – 30 lat Ekspedycji Archeologicznej Łekno

Łekno jest dziś niewielką wsią położoną nad Jeziorem Łekneńskim w północno-wschodniej części Wielkopolski, na Pałukach (ok. 9 km na północ od Wągrowca; gm. Wągrowiec, woj. wielkopolskie), w tzw. łekieńskim kompleksie osadniczym. O ile dziś jest to jedna z wielu tego typu miejscowości na mapie Polski, to jej wczesnośredniowieczne i średniowieczne dziedzictwo kulturowe (m.in. funkcjonujące tu obiekty osadnicze i architektoniczne z różnych okresów), powoduje, że Łekno jest jednym z najznamienitszych zespołów osadniczych na ziemiach polskich i na mapie monastycznej Europy.

Rycina klasztoru z 1517 r. wstawiona we współczesne zdjęcie. Ryc. Piotr Namiota

W źródłach pisanych najstarsza wzmianka o Łeknie pochodzi z bulli Innocentego II z 1136 r. Dzieje miejscowości sięgają jednak znacznie wcześniejszych czasów. Wszechstronnie rozpoznano je dzięki interdyscyplinarnym badaniom archeologiczno-architektonicznym, osadniczym i przyrodniczym, prowadzonym od 1982 do 2008 roku przez Ekspedycję Archeologiczną „Łekno” z Instytutu Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu przy współpracy naukowców z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu i innych ośrodków naukowych w kraju. Wykopaliskami kierował prof. dr hab. Andrzej Marek Wyrwa.

Makieta grodu łekneńskiego autorstwa Adama Borka z wystawy Castrum et Monasterium. Fot A.M. Wyrwa

Archeolodzy ustalili, że w Łeknie istniały po sobie dwa grody. Pierwszy był gród plemienny, który jak pokazują daty radiowęglowe i materiał archeologiczny, powstał w latach 70. VII w. W następnych wiekach gród ten przebudowywano i restaurowano w obrębie tej samej bryły. Potem na jego reliktach powstał gród państwowy, wchodzący w skład sieci grodowej pierwszych Piastów.

Gród ten pełnił ważną rolę. Był usytuowany w pobliżu ważnego szlaku handlowego wiodącego z Gniezna przez Nakło na Pomorze i ochraniał od północy centralną część państwa piastowskiego z głównymi grodami w Gnieźnie, na Ostrowie Lednickim oraz Poznaniu. Był obiektem średniej wielkości (40 na 35 m). Jego drewniano-ziemne wały wznosiły się do wysokości ok. 8-10 m. Zabudowania mieszkalne grodu, w postaci półziemianek przylegały do wałów. Wnętrze było puste.

Fundamenty rotundy i oratorium cysterskiego. Fot. Piotr Namiota

W obrębię drugiego grodu, prawdopodobnie między 995 a 1003 rokiem (?) wzniesiono w miejscu wcześniejszej zabudowy mieszkalnej rotundę typu prostego, która pełniła ważną rolę w rozprzestrzenianiu i ugruntowaniu chrześcijaństwa na tym terytorium, promieniując na tereny ościenne. W czasie funkcjonowania grodu państwowego istniały w jego najbliższej okolicy dwie osady – podgrodowa (stanowisko Ł4) i handlowa (stanowisko Ł5). Na terenie tej drugiej archeolodzy natrafili w latach 2007-2009 na skarb składający się z fragmentów srebrnej biżuterii oraz monet zachodnioeuropejskich i arabskich datowanych na X w. i początek XI w.

W początkach rozbicia dzielnicowego, po 1138 roku gród łekneński stracił swą pierwotną funkcję. W połowie XII w. ówczesny właściciel ziemi, na której stał gród, Zbylut z rodu Pałuków ufundował w tym miejscu pierwszy na ziemiach polskich klasztor cysterski. Mnisi przybyli do Łekna z Altenburgu pod Kolonią. W Łeknie pojawili się już około 1150 r. Wtedy też powstały na Klasztorku (jak potocznie zwie się dawne grodzisko) pierwsze zabudowania klasztorne, a w miejscu rotundy pierwszy kościół cysterski – oratorium.

Artystyczna wizja klasztoru, obraz w plenerze. Rys Tomasz Siwiński

W 1153 r. odbył się uroczysty zjazd, w czasie którego Zbylut przekazał cystersom dokument fundacyjny oraz nadał im wraz ze swą ojcowizną (Klasztorkiem) kilka okolicznych wsi, lasów i jezior.

Od ok. 1205 roku cystersi łekneńscy prowadzili misję chrystianizacyjną w Prusach. W XII i XIII w. opactwo łekneńskie założyło dwie filie, tj. klasztory w Lądzie nad Wartą (po 1186 (?) -1195 (!) roku) i w Obrze (1231  1238).

Na początku XIII wieku cystersi rozbudowali oratorium w wyniku czego powstał pełnohalowy kościół. W trakcie badań archeologicznych w prezbiterium tej świątyni odnaleziono grób, który po bardzo szczegółowych, interdyscyplinarnych badaniach zidentyfikowano jako miejsce spoczynku opata Hermana – jednej z najznaczniejszych postaci w średniowiecznych dziejach opactwa łekneńskiego, który m.in. pełnił funkcję kapelana króla Kazimierza Wielkiego.

Do końca XIV wieku cystersi weszli w posiadanie ok. 58 wsi, 19 jezior (w tym prawie wszystkie jeziora rynny gołaniecko-wągrowieckiej), lasów, pól uprawnych, łąk, młynów wodnych, jatek itp. Ich dobra skupiały się w kilku kluczach. Największym z nich był kompleks łekneńsko-wągrowiecki na Pałukach. Mniejsze do ok. poł. XIV w. znajdowały się na Pomorzu w okolicach Kartuz i Pucka oraz w północnej Wielkopolsce. Około II poł. XIV w. było to jedno z najbogatszych opactw cysterskich na ziemiach polskich.

Cystersom łekneńskim nie udało się wybudować pełnego, klasycznego w planie opactwa. Na bazie wcześniejszej zabudowy dopiero w początkach XIII w. rozpoczęli działania inwestycyjne, których celem było wzniesienie murowanych zabudowań klasztornych przylegających od południa do kościoła. Lokalizacja tych zabudowań na wcześniejszych reliktach osadniczych, ziemiankach oraz wale grodu, których miąższości cystersi dokładnie nie znali, doprowadziła do katastrofy budowlanej. Cystersi próbowali ratować klasztor, ale w końcu ustąpili i od ok. 1396 r. rozpoczęli przenoszenie konwentu do Wągrowca.

Kuchnia klasztorna. Fot. P. Namiota

W połowie XIII w. cystersi wybudowali na południowy-wschód od klasztoru swój pierwszy drewniany, parafialny kościół w Tarnowie Pałuckim. W latach 70. XIV wieku na jego miejscu wznieśli drugi, większy, również drewniany kościół, który w podstawowej bryle zachował się do dziś. Według obecnych badań jest on najstarszym zachowanym kościołem drewnianym na ziemiach polskich. Jego wnętrze zdobią przepiękne siedemnastowieczne polichromie, które nadają mu niepowtarzalną atmosferę.

Na samym Klasztorku od XV w. funkcjonowało cmentarzysko parafialne z kaplicą cmentarną, na którym była chowana okoliczna ludność. W trakcie badań archeologicznych odkryto również pochówki poza zasięgiem cmentarza, co związane było z zabiegami antywampirycznymi.

Od ok. XVI wieku budowle na Klasztorku stały się bazą surowcową dla wznoszonych obiektów sakralnych w mieście Łeknie (kościół parafialny) i w Wągrowcu (fara). Kamienie i cegły pozyskiwano w tym miejscu także w następnych stuleciach.

Pierwsze badania archeologiczne na tzw. Klasztorku (stanowisku Ł3) przeprowadził w 1950 r. prof. Józef Kostrzewski i późniejszy prof. dr hab. Zdzisław Rajewski w ramach „zwiadu terenowego Ekspedycji wykopaliskowej w Biskupinie”. Pozwoliły one na wstępną lokalizacje zabudowań klasztornych. W 1975 r., pod kierownictwem ówczesnego mgr., a dzisiejszego prof. Tadeusza Makiewicza przeprowadzono pierwsze sondażowe prace ziemne. Na bazie tych badań w 1976 r. zorganizowano wykopaliska, które pozwoliły odnotować dwa poziomy użytkowania, cmentarzysko oraz warstwy kamieni związane z zabudowaniami klasztornymi. Badania te prowadzono pod kierownictwem mgr Jolanty Dembowskiej.

Cmentarzysko na terenie klasztoru. Fot. P. Namiota

Po pięcioletniej przerwie, w roku 1981 na Klasztorku podjęto na nowo badania archeologiczne w ramach badań klasztorów cysterskich w Wielkopolsce. Badania te rozpoczął, biorący udział w wykopaliskach 1976 r., ówczesny mgr Andrzej Marek Wyrwa, który w 1982 r. w Instytucie Historii UAM powołał Ekspedycję Archeologiczną Łekno, działającą pod jego kierownictwem do dnia dzisiejszego.

Badania te pozwoliły dokładniej poznać dzieje grodów i klasztoru, a także zweryfikować informacje o wyglądzie opactwa. Jego przybliżony widok ukazują jedynie dwie ilustracje przedstawione na medalionach tablic filiacyjnych klasztoru altenberskiego z 1517 roku.

Archeolodzy ustalili, że pierwszym cysterskim obiektem sakralnym na tym miejscu było oratorium pobudowane na reliktach rotundy, już w momencie fundacji, tj. ok. 1153 roku. Był to obiekt wzniesiony na planie prostokąta, poprzedzony od wschodu prostokątnym przęsłem prezbiterialnym i eliptyczną apsydą, a od zachodu niewielkim przedsionkiem-kruchtą Obiekt ten rozbudowano w I poł. XIII wieku. Uzyskał on wówczas długość ok. 42,5 m.

Skarb znaleziony w osadzie handlowej

Kościół ten funkcjonował do ok. I tercji XIV wieku, kiedy to pojawiły się problemy z jego statecznością. Przyczyną tego stanu rzeczy było posadowienie północnego fundamentu kościoła na wcześniejszych warstwach osadniczych (ziemianki i relikty drewniano-ziemnego wału grodu), w wyniku czego doszło do stopniowej jego destrukcji. Cystersi starając się zapobiec temu zjawisku przy fasadzie zachodniej wybudowali drugą fasadę (faza A2-2), posadowioną na bardzo głębokich fundamentach, osadzonych na podłożu stałym. Oprócz tego od strony północnej, na całej długości rozbudowanej części kościoła wzniesiono przypory łukowe, tzw. reparacyjne, które miały zabezpieczać najbardziej zagrożoną część obiektu. W tej formie obiekt przetrwał prawdopodobnie do translokacji.

Zabudowania klasztorne przylegały do kościoła od strony południowej. W pierwszych latach były to obiekty drewniane lub szachulcowe. Od XIII wieku zaczynają być one zamieniane na murowane (w tym dom opata). We wnętrzu wirydarza, w jego północno-środkowej części archeolodzy odkryli cembrowaną ciosami studnię, w której do dziś bije źródło wody.

Archeolodzy badają pozostałości kilku faz klasztornej zakrystii. Fot. P. Namiota

Z wystroju wnętrza kościoła udało się odkryć m.in. detale architektoniczne z gipsu jastrychowego, jedne z nielicznych tego typu zabytków na ziemiach polskich, ceramikę naczyniową, fragmenty szkieł witrażowych, ceramikę budowlaną, obrabiane ciosy kamienne. Wokół kościoła archeolodzy znaleźli również bardzo cenne monety, narzędzia i półfabrykaty z rogu i poroża, fragmenty tkanin, skóry oraz wiele innych zabytków.

Przez 27 lat interdyscyplinarnych badań terenowych w skład misji wchodziło rocznie około 30 osób. Stałą kadrę naukową tworzyli: prof. dr hab. Andrzej Marek Wyrwa – kierownik badań, dr Maciej Przybył, mgr Tomasz Kasprowicz, mgr Piotr Namiota oraz dr Elżbieta Miłosz. Od samego początku w badaniach brali udział naukowcy reprezentujący różne dyscypliny, studenci, wolontariusze oraz inne osoby zatrudnione przez Ekspedycję Łekno. Wszystkie te prace wspierane były przez grono sponsorów, którzy co roku wspomagali to przedsięwzięcie. W trakcie trwania badań archeologicznych na stanowisku odbywały się festyny Na Zbylutowym Grodzie, powstało szereg publikacji naukowych oraz popularnonaukowych, otwierano liczne wystawy itd.

Od czterech lat badania nad łekneńskim kompleksem osadniczym mają charakter gabinetowy.

Mnich w klasztornej kuchni. Rekonstrukcja z wystawy Castrum et Monasterium. Fot A.M. Wyrwa

W jubileuszowym, 30. roku badań łekneńskiego kompleksu osadniczego, w kwietniu 2012 r., dzięki życzliwości i zaangażowaniu dyrektora Muzeum Archeologicznego w Biskupinie, pana Wiesława Zajączkowskiego, przyjaciela Ekspedycji „Łekno”, w progach tego muzeum otwarto wielką wystawę czasową zatytułowaną Castrum et Monasterium. Wielka zapomniana historia grodu i klasztoru cysterskiego w Łeknie.

Wystawa, którą można było oglądać do lipca, składała się z pięciu części. Każda opowiadała inną historię tworząc wspólnie opowieść o życiu i przemijaniu w małym zapomnianym dziś zakątku Polski, który swego czasu stanowił jedno z ważniejszych miejsc w jej kulturowym i historycznym krajobrazie.

Na temat badań w Łeknie można też przeczytać w:

A.M. Wyrwa, Średniowieczny ośrodek grodowy i sakralny w Łeknie, Archeologia Żywa 3(33): 2005, s. 20-26; A.M. Wyrwa, Łekno i jego dziedzictwo kulturowe – czyli rzeczywiste miejsce Łekna w polskiej historii i historiografii, Archeologia Żywa, Warszawa 2007, t. 39, z. 1, s. 13-26; szczegółowo m.in. patrz w serii: Studia i materiały do dziejów Pałuk, t. 1-6, Poznań 1989-2006 i inne.

Panoramiczny widok na wystawę Castrum et Monasterium. Fot. P. Hildebrant

Na podstawie materiałów, które udostępnił prof. dr hab. Andrzej Marek Wyrwa.

Spodobała ci się ta informacja? Wesprzyj powstawanie serwisu i zostań subskrybentem. Bez pomocy Czytelników Archeowieści znikną. Subskrypcję możesz wykupić np. tutaj

NędzaUjdzie w tłumieŚrednieDobreBardzo dobreRewelacja (Oddanych głosów: 9, średnia ocen: 5,22 na 6)
Loading...