Najstarszy dowód używania łuków. Jaskinia Sibudu znów zaskakuje

Słyszeliście kiedyś o jaskini Sibudu? Zapewne nie, a jeśli już nawet gdzieś natknęliście się na tę nazwę, to raczej jej nie zapamiętaliście. Tymczasem odkrycia z ostatnich lat powodują, że nazwę tej jaskini naprawdę warto znać.

Położona w stanie KwaZulu-Natal w Afryce Południowej jaskinia Sibudu trafiła niedawno do serwisów informacyjnych całego świata za sprawą drobnych kamyczków sprzed 64 tys. lat, które badacze odkryli w jej wnętrzu. Marlize Lombard z Uniwersytetu w Johannesburgu i brytyjski badacz prehistorycznych narzędzi Laurel Phillipson przekonują, że są to najstarsze groty strzał. Swoją hipotezę wspierają całkiem mocnymi dowodami, które zdobyli dzięki laboratoryjnym analizom zabytków.

Badacze nie tylko ustalili, że kamyczki są wykonanymi przez człowieka ostrzami, ale znaleźli też na nich pozostałości krwi, kości, a także żywicy, która służyła do przytwierdzania ostrzy do drzewca. W ocenie Lombard widoczne na grotach ślady uderzeń wskazują, że były one przytwierdzone do pocisku, a nie trzymanej w rękach włóczni.

Wyśledzenie początków pojawienia się łuku, to jedno z największych wyzwań dla badaczy. Wprowadzenie tej broni było ogromną rewolucją i wydatnie zwiększyło możliwości myśliwych. Uzyskanie skutecznej broni miotanej dało ludziom ogromną przewagę nad nawet najgroźniejszymi zwierzętami. Niestety, najstarsze łuki, które zachowały się do naszych czasów, mają tylko około 9 tysięcy lat (jeden z nich odkryto niedawno w Polsce). Archeolodzy znaleźli jednak wiele małych kamiennych grotów sprzed 20-40 tysięcy lat, które mogły być używane do strzał. Znalezisko z jaskini Sibudu znacząco przesuwa wiek najstarszych grotów i daje kolejny argument zwolennikom bardzo wczesnego pojawienia się łuku.

To zresztą nie pierwszy raz, gdy jaskinia Sibudu, staje się argumentem w sporze o początki łucznictwa. Dwa lata temu archeolodzy poinformowali o odkryciu w niej kościanego ostrza sprzed 60 tysięcy lat, które było prawie identyczne z grotami strzał używanymi po dziś dzień przez Buszmenów (San).

Ale znaczenie znalezisk z jaskini Sibudu jest dużo szersze i wykracza znacząco poza spór o początki używania łuku. Broń miotana oraz tworzenie narzędzi kompozytowych (złożonych z co najmniej dwóch różnych materiałów, czyli np. kamienia i drewna) to dla naukowców oznaki bardzo zaawansowanych umiejętności kognitywnych. Inaczej powiedziawszy znaleziska te wskazują, że ludzie, którzy dziesiątki tysięcy lat temu żyli w jaskini Sibudu, pod względem intelektualnym nie różnili się od nas w znaczący sposób. Świadczą też o tym inne niezwykłe znaleziska z tej jaskini.

Należy do nich m.in. najstarsza na świecie kościana igła. Jak wykazały badania laboratoryjne już około 61 tysiące lat temu używano jej najpewniej do zszywania skór. Badacze znaleźli też w jaskini muszelki najwyraźniej przerobione przez ludzi w jedne z najstarszych na świecie paciorków (te z Sibudu mają 71 tys. lat, ale znane są starsze paciorki z kilku innych miejsc).

Jednak najbardziej zwalającym z nóg odkryciem jest bardzo wytrzymały klej kompozytowy, który mieszkańcy Sibudu wytwarzali 70 tys. lat temu z czerwonej ochry i gumy akacjowej. Zdaniem południowoafrykańskich uczonych, którzy eksperymentowali z substancją, stworzenie takiego kleju świadczy o tym, że ludzie sprzed 70 tys. lat byli dużo mądrzejsi, niż dotąd sądziliśmy. Nie wystarczy bowiem zwykłe zmieszanie obu substancji. Trzeba to robić w określony sposób, żeby klej był spójny i mocny. Konieczne jest też dobranie składników odpowiedniej jakości.

Wymienione powyżej znaleziska z Sibudu, a także odkrycia dokonywane w innych południowoafrykańskich jaskiniach (np. Blombos) powodują, że można pokusić się o przedstawianie tej części Afryki, jako miejsca, w którym prawdopodobnie doszło do pierwszej w dziejach naszego gatunku rewolucji intelektualno-technolgicznej. Jest już całkiem sporo argumentów, na których można budować ostrożną hipotezę, że mieszkańcy tych ziem swoją kreatywnością stworzyli podstawy do naszego panowania nad światem. Wszak to około 70-60 tys. lat temu Homo sapiens zaczęli wielką wędrówkę, która zakończyła się zajęciem całej planety.

Artykuł o badaniach grotów z jaskini Sibudu ukazał się w Antiquity.

Lombard M., Phillipson L. (2010) Indications of bow and stone-tipped arrow use 64 000 years ago in KwaZulu-Natal, South Africa. Antiquity Volume: 84 Number: 325 Page: 635–648 http://www.antiquity.ac.uk/Ant/084/ant0840635.htm

Inne znaleziska z jaskini opisano w poniższych artykułach:

Backwell, L., d’Errico, F., & Wadley, L. (2008). Middle Stone Age bone tools from the Howiesons Poort layers, Sibudu Cave, South Africa Journal of Archaeological Science, 35 (6), 1566-1580 DOI: 10.1016/j.jas.2007.11.006

d’Errico, F., Vanhaeren, M., & Wadley, L. (2008). Possible shell beads from the Middle Stone Age layers of Sibudu Cave, South Africa Journal of Archaeological Science, 35 (10), 2675-2685 DOI: 10.1016/j.jas.2008.04.023

Wadley, L., Hodgskiss, T., & Grant, M. (2009). From the Cover: Implications for complex cognition from the hafting of tools with compound adhesives in the Middle Stone Age, South Africa Proceedings of the National Academy of Sciences, 106 (24), 9590-9594 DOI: 10.1073/pnas.0900957106